Thỏa thuận trọng tài vô hiệu: các trường hợp và hậu quả pháp lý | Công ty Luật Minh Bạch

Thỏa thuận trọng tài vô hiệu: các trường hợp và hậu quả pháp lý

Tranh chấp kinh doanh, thương mại · Công ty Luật Minh Bạch · Cập nhật 2026/11

Điều 16. Hình thức thoả thuận trọng tài 1. Thỏa thuận trọng tài có thể được xác lập dưới hình thức điều khoản trọng tài trong hợp đồng hoặc dưới hình thức thỏa thuận riêng. 2. Thoả thuận trọng tài phải được xác lập dưới dạng văn bản. Các hình thức thỏa thuận sau đây cũng được coi là xác lập dưới dạng văn bản: a) Thoả thuận được xác lập qua trao đổi giữa các bên bằng telegram, fax, telex, thư điện tử và các hình thức khác theo quy định của pháp luật; b) Thỏa thuận được xác lập thông qua trao đổi thông tin bằng văn bản giữa các bên; c) Thỏa thuận được luật sư, công chứng viên hoặc tổ chức có thẩm quyền ghi chép lại bằng văn bản theo yêu cầu của các bên; d) Trong giao dịch các bên có dẫn chiếu đến một văn bản có thể hiện thỏa thuận trọng tài như hợp đồng, chứng từ, điều lệ công ty và những tài liệu tương tự khác; đ) Qua trao đổi về đơn kiện và bản tự bảo vệ mà trong đó thể hiện sự tồn tại của thoả thuận do một bên đưa ra và bên kia không phủ nhận.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

1. Khái niệm thỏa thuận trọng tài

Khái niệm thỏa thuận trọng tài

Thỏa thuận trọng tài là sự thống nhất ý chí giữa các bên về việc đưa tranh chấp đã phát sinh hoặc có thể phát sinh ra giải quyết tại trọng tài, loại trừ thẩm quyền của Tòa án. Điều 16 Luật Trọng tài thương mại 2010 (54/2010/QH12) xác định hai hình thức: điều khoản trọng tài trong hợp đồng hoặc thỏa thuận riêng.

Về hình thức, khoản 2 Điều 16 yêu cầu xác lập dưới dạng văn bản. Năm trường hợp được coi là văn bản gồm: trao đổi qua telegram, fax, telex, thư điện tử; trao đổi thông tin bằng văn bản; luật sư, công chứng viên hoặc tổ chức có thẩm quyền ghi chép lại theo yêu cầu các bên; dẫn chiếu đến văn bản thể hiện thỏa thuận trọng tài; và trao đổi về đơn kiện, bản tự bảo vệ thể hiện sự tồn tại thỏa thuận mà bên kia không phủ nhận. Quy định này mở rộng khái niệm "văn bản", phù hợp thực tiễn giao dịch điện tử.

Ví dụ: doanh nghiệp A và B ký hợp đồng mua bán có điều khoản "mọi tranh chấp phát sinh được giải quyết tại Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam". Đây là điều khoản trọng tài theo điểm 1 Điều 16. Ngược lại, nếu hợp đồng không có điều khoản này nhưng khi tranh chấp phát sinh, A gửi đơn kiện trọng tài, B gửi bản tự bảo vệ không phủ nhận thỏa thuận, thì thỏa thuận được xác lập theo điểm đ khoản 2 Điều 16.

Hiệu lực của thỏa thuận trọng tài còn phụ thuộc điều kiện chung của giao dịch dân sự tại Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015: chủ thể có năng lực, ý chí tự nguyện, mục đích và nội dung không vi phạm điều cấm, không trái đạo đức xã hội, đúng hình thức luật quy định. Điều 19 Luật Trọng tài thương mại 2010 xác lập tính độc lập: thỏa thuận trọng tài vô hiệu không làm vô hiệu hợp đồng và ngược lại. Điều 18 quy định tòa án xem xét thỏa thuận vô hiệu khi một bên yêu cầu trước khi trọng tài giải quyết.

2. Hình thức thỏa thuận trọng tài

Hình thức thỏa thuận trọng tài

Điều 16 Luật Trọng tài thương mại 2010 (54/2010/QH12) quy định thỏa thuận trọng tài có thể xác lập dưới hình thức điều khoản trọng tài trong hợp đồng hoặc thỏa thuận riêng. Yêu cầu bắt buộc: xác lập dưới dạng văn bản. Điều 16 khoản 2 liệt kê năm hình thức được coi là văn bản:

  • Trao đổi qua telegram, fax, telex, thư điện tử và hình thức khác theo pháp luật;
  • Trao đổi thông tin bằng văn bản giữa các bên;
  • Luật sư, công chứng viên hoặc tổ chức có thẩm quyền ghi chép lại bằng văn bản theo yêu cầu các bên;
  • Dẫn chiếu trong giao dịch đến văn bản thể hiện thỏa thuận trọng tài (hợp đồng, chứng từ, điều lệ công ty, tài liệu tương tự);
  • Trao đổi về đơn kiện và bản tự bảo vệ thể hiện sự tồn tại thỏa thuận do một bên đưa ra, bên kia không phủ nhận.

Yêu cầu văn bản nhằm bảo đảm tính xác thực, chứng minh ý chí tự nguyện của các bên. Điều 16 khoản 2 điểm d cho thấy không cần thỏa thuận trọng tài tồn tại độc lập trong hợp đồng chính: một dẫn chiếu đến văn bản có điều khoản trọng tài là đủ. Ví dụ: hợp đồng mua bán ghi "các điều kiện chung kèm theo áp dụng cho hợp đồng này", trong đó điều kiện chung có điều khoản trọng tài — thỏa thuận trọng tài được xác lập.

Điểm đ (khoản 2) ghi nhận hình thức suy đoán: khi nguyên đơn nộp đơn kiện tại trọng tài và bị đơn không phủ nhận sự tồn tại thỏa thuận, thỏa thuận được coi là xác lập bằng văn bản. Quy định này phù hợp thực tiễn thương mại quốc tế, hạn chế việc một bên vin vào lý do hình thức để phủ định thẩm quyền trọng tài.

Hình thức là điều kiện có hiệu lực theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015. Thỏa thuận trọng tài không đáp ứng hình thức văn bản theo Điều 16 có thể bị tuyên vô hiệu theo Điều 18 Luật Trọng tài thương mại 2010. Tuy nhiên, Điều 19 khẳng định tính độc lập của thỏa thuận trọng tài: điều khoản trọng tài không bị vô hiệu chỉ vì hợp đồng chính vô hiệu. Do đó, khi xét hình thức, cần đánh giá riêng thỏa thuận trọng tài, không gộp chung với hiệu lực hợp đồng chứa nó.

3. Các trường hợp thỏa thuận trọng tài vô hiệu

Căn cứ xác định vô hiệu. Thỏa thuận trọng tài là giao dịch dân sự, nên vô hiệu khi không đáp ứng điều kiện tại Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015 (chủ thể có năng lực, tự nguyện, mục đích không vi phạm điều cấm) hoặc thuộc trường hợp vô hiệu do vi phạm hình thức, lừa dối, đe dọa theo Điều 123. Đồng thời phải tuân thủ Điều 16 Luật Trọng tài thương mại 2010 về hình thức văn bản.

Các trường hợp cụ thể:

  • Không xác lập bằng văn bản. Điều 16 khoản 2 đòi hỏi thỏa thuận phải bằng văn bản hoặc thuộc các dạng được coi là văn bản (telegram, fax, telex, thư điện tử, trao đổi thông tin bằng văn bản, ghi chép của luật sư/công chứng viên, dẫn chiếu tài liệu, trao đổi đơn kiện và bản tự bảo vệ). Thỏa thuận miệng không đáp ứng hình thức.
  • Chủ thể không có năng lực hành vi. Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự ký kết mà không có người đại diện hợp pháp.
  • Bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép. Ý chí không tự nguyện theo Điều 123 Bộ luật Dân sự 2015.
  • Đối tượng không thuộc thẩm quyền trọng tài. Tranh chấp về quyền nhân thân, tranh chấp thuộc thẩm quyền riêng của Tòa án không thể chuyển giao trọng tài.
  • Nội dung vi phạm điều cấm, trái đạo đức xã hội.

Ví dụ thực tiễn. Hai công ty trao đổi qua email thống nhất đưa tranh chấp ra trọng tài — thỏa thuận hợp lệ theo Điều 16 khoản 2 điểm a. Ngược lại, thỏa thuận chỉ ghi trong biên bản họp không có chữ ký, không dẫn chiếu văn bản thể hiện ý chí trọng tài, dễ bị coi là không có thỏa thuận.

Lưu ý Điều 19. Thỏa thuận trọng tài độc lập với hợp đồng. Hợp đồng vô hiệu không đương nhiên làm thỏa thuận trọng tài vô hiệu — trọng tài vẫn có thẩm quyền giải quyết tranh chấp về chính hợp đồng đó.

4. Hậu quả pháp lý khi thỏa thuận trọng tài vô hiệu

Hậu quả pháp lý khi thỏa thuận trọng tài vô hiệu

Thỏa thuận trọng tài vô hiệu không làm phát sinh quyền và nghĩa vụ trọng tài. Hệ quả pháp lý tập trung ở ba điểm: thẩm quyền giải quyết tranh chấp, hiệu lực của hợp đồng chính, và trách nhiệm của các bên.

Thứ nhất, mất căn cứ khởi kiện tại trọng tài. Thỏa thuận trọng tài là căn cứ để Hội đồng trọng tài thụ lý vụ việc. Khi thỏa thuận vô hiệu theo Điều 18 Luật Trọng tài thương mại 2010, Hội đồng trọng tài không có thẩm quyền giải quyết. Tòa án có thẩm quyền xét xử theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự. Ví dụ: điều khoản trọng tài không xác định được tổ chức trọng tài cụ thể và các bên không thỏa thuận bổ sung thì thỏa thuận không thể thực hiện được, thuộc trường hợp vô hiệu; nguyên đơn phải khởi kiện tại Tòa án.

Thứ hai, thỏa thuận trọng tài vô hiệu không kéo theo hợp đồng chính vô hiệu. Điều 19 Luật Trọng tài thương mại 2010 quy định thỏa thuận trọng tài hoàn toàn độc lập với hợp đồng. Việc thỏa thuận trọng tài bị vô hiệu không làm mất hiệu lực của hợp đồng. Hợp đồng chính vẫn có hiệu lực nếu thỏa mãn điều kiện tại Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015: chủ thể có năng lực, tự nguyện, mục đích và nội dung không vi phạm điều cấm, hình thức phù hợp. Ngược lại, hợp đồng chính vô hiệu cũng không đương nhiên làm thỏa thuận trọng tài vô hiệu.

Thứ ba, xử lý hậu quả giao dịch vô hiệu. Khi thỏa thuận trọng tài vô hiệu do vi phạm điều kiện có hiệu lực, áp dụng Điều 123 Bộ luật Dân sự 2015: giao dịch không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ; các bên khôi phục tình trạng ban đầu, hoàn trả những gì đã nhận; bên có lỗi bồi thường thiệt hại. Tranh chấp về chính thỏa thuận trọng tài do Tòa án giải quyết.

Thực tiễn cho thấy bên viện dẫn thỏa thuận trọng tài vô hiệu thường gặp bất lợi về thời gian và chi phí tố tụng. Do đó, khi giao kết, các bên cần bảo đảm thỏa thuận được xác lập bằng văn bản theo Điều 16 và chỉ rõ tổ chức trọng tài, trọng tài viên để tránh rơi vào trường hợp vô hiệu.

5. Thẩm quyền xem xét thỏa thuận trọng tài vô hiệu

Thẩm quyền xem xét thỏa thuận trọng tài vô hiệu thuộc về Hội đồng trọng tài hoặc Tòa án, tùy giai đoạn tố tụng và đối tượng yêu cầu.

Theo Điều 18 Luật Trọng tài thương mại 2010, khi một bên khởi kiện tại Tòa án mà bên kia phản đối vì đã có thỏa thuận trọng tài, Tòa án phải xem xét thỏa thuận đó. Nếu thỏa thuận vô hiệu theo Điều 18, Tòa án thụ lý; nếu không, Tòa án trả lại đơn. Như vậy, Tòa án có thẩm quyền xem xét tính hiệu lực của thỏa thuận trọng tài khi có tranh chấp về thẩm quyền ngay từ giai đoạn khởi kiện.

Trong quá trình trọng tài, Điều 19 khẳng định thỏa thuận trọng tài độc lập với hợp đồng. Hội đồng trọng tài có quyền xem xét tính hiệu lực của thỏa thuận trọng tài, kể cả khi hợp đồng vô hiệu. Điều 19 cũng quy định: khi một bên cho rằng thỏa thuận trọng tài vô hiệu, Hội đồng trọng tài vẫn tiếp tục giải quyết và quyết định về thẩm quyền của mình, trừ khi các bên có thỏa thuận khác.

Ví dụ thực tiễn: A và B ký hợp đồng có điều khoản trọng tài. A khởi kiện tại Tòa án, B phản đối. Tòa án xem xét thỏa thuận theo Điều 16 (hình thức văn bản) và Điều 117, 123 Bộ luật Dân sự 2015 (điều kiện có hiệu lực giao dịch). Nếu thỏa thuận chỉ thỏa thuận miệng, không thuộc các trường hợp coi là văn bản tại khoản 2 Điều 16, thỏa thuận vô hiệu; Tòa án thụ lý. Ngược lại, nếu thỏa thuận hợp lệ, Tòa án trả lại đơn, buộc các bên đến trọng tài.

Hậu quả pháp lý: thỏa thuận vô hiệu làm mất căn cứ trọng tài, tranh chấp thuộc thẩm quyền Tòa án. Tuy nhiên, theo Điều 19, việc hợp đồng vô hiệu không đương nhiên làm thỏa thuận trọng tài vô hiệu — đây là nguyên tắc độc lập cần lưu ý khi xác định thẩm quyền.

6. Cách soạn thảo thỏa thuận trọng tài hiệu lực

Bảo đảm hình thức văn bản. Điều 16 Luật Trọng tài thương mại 2010 buộc thỏa thuận trọng tài xác lập dưới dạng văn bản. Khoản 2 mở rộng: telegram, fax, telex, thư điện tử, trao đổi thông tin bằng văn bản, ghi chép của luật sư/công chứng viên, dẫn chiếu đến văn bản có thỏa thuận trọng tài, hoặc trao đổi đơn kiện – bản tự bảo vệ mà một bên đưa ra, bên kia không phủ nhận. Soạn thảo nên viện dẫn trực tiếp Điều 16 để tránh tranh cãi về hình thức.

Xác định rõ ý chí và phạm vi. Điều 17 yêu cầu thỏa thuận thể hiện ý chí giải quyết tranh chấp bằng trọng tài; Điều 18 quy định thỏa thuận vô hiệu khi: tranh chấp ngoài thẩm quyền trọng tài; người xác lập không có thẩm quyền; người xác lập không có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; hình thức không hợp pháp; một bên bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép. Đối chiếu Điều 117, 123 Bộ luật Dân sự 2015 về điều kiện có hiệu lực và giao dịch vô hiệu. Cần ghi cụ thể: tên trung tâm/trọng tài viên, quy tắc tố tụng, địa điểm, ngôn ngữ, luật áp dụng.

Ví dụ thực tiễn. Điều khoản "Tranh chấp phát sinh từ hợp đồng này do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) giải quyết theo Quy tắc tố tụng của VIAC" đủ rõ. Ngược lại, câu "hai bên sẽ giải quyết tranh chấp thông qua trọng tài" thiếu chủ thể, thiếu quy tắc — dễ bị coi là không xác định, rơi vào Điều 18.

Bảo toàn tính độc lập. Điều 19: thỏa thuận trọng tài độc lập với hợp đồng; hợp đồng vô hiệu không làm thỏa thuận vô hiệu. Soạn thảo nên tách điều khoản trọng tài thành mục riêng, ghi rõ "điều khoản này độc lập và tiếp tục có hiệu lực kể cả khi hợp đồng bị hủy bỏ hoặc vô hiệu".

Khuyến nghị. Dùng mẫu chuẩn của trung tâm trọng tài uy tín; rà soát thẩm quyền người ký; tránh điều khoản mâu thuẫn (vừa trọng tài vừa tòa án) vì dễ bị tuyên vô hiệu theo Điều 18.

Lưu ý khi áp dụng

Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:

  • Luật Trọng tài thương mại 2010 (54/2010/QH12) - Điều 16-18 về thỏa thuận trọng tài
  • Luật Trọng tài thương mại 2010 - Điều 19 về tính độc lập của thỏa thuận trọng tài
  • Bộ luật Dân sự 2015 - Điều 117, 123 về điều kiện có hiệu lực của giao dịch
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế ý kiến tư vấn pháp lý chính thức. Vụ việc của bạn cần được luật sư đánh giá trên hồ sơ cụ thể. Gửi thông tin vụ việc tại đây hoặc gọi 0987 892 333.
📞 💬 WhatsApp