Điều 662. Phân chia di sản trong trường hợp có người thừa kế mới hoặc có người thừa kế bị bác bỏ quyền thừa kế 1. Trường hợp đã phân chia di sản mà xuất hiện người thừa kế mới thì không thực hiện việc phân chia lại di sản bằng hiện vật, nhưng những người thừa kế đã nhận di sản phải thanh toán cho người thừa kế mới một khoản tiền tương ứng với phần di sản của người đó tại thời điểm chia thừa kế theo tỷ lệ tương ứng với phần di sản đã nhận, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. 2. Trường hợp đã phân chia di sản mà có người thừa kế bị bác bỏ quyền thừa kế thì người đó phải trả lại di sản hoặc thanh toán một khoản tiền tương đương với giá trị di sản được hưởng tại thời điểm chia thừa kế cho những người thừa kế, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Phần thứ năm PHÁP LUẬT ÁP DỤNG ĐỐI VỚI QUAN HỆ DÂN SỰ CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI Chương XXV QUY ĐỊNH CHUNG
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Nội dung Điều 662 Bộ luật Dân sự 2015
Điều 662 quy định hai tình huống phát sinh sau khi di sản đã được phân chia: xuất hiện người thừa kế mới (khoản 1) và có người thừa kế bị bác bỏ quyền thừa kế (khoản 2). Nguyên tắc chung: không phân chia lại di sản bằng hiện vật, mà giải quyết bằng nghĩa vụ thanh toán tiền, nhằm bảo đảm ổn định quan hệ sở hữu đã hình thành.
Khoản 1 – Người thừa kế mới xuất hiện: Những người đã nhận di sản phải thanh toán cho người thừa kế mới một khoản tiền tương ứng với phần di sản của người đó tại thời điểm chia thừa kế, theo tỷ lệ tương ứng với phần di sản đã nhận. Các bên có thể thỏa thuận khác. Căn cứ xác định người thừa kế mới theo Điều 651 (thừa kế theo pháp luật) và Điều 650 (thừa kế theo pháp luật khi không có di chúc, di chúc không hợp pháp…).
Ví dụ: Ông A chết, di sản 900 triệu đồng chia cho B và C, mỗi người 450 triệu. Sau đó phát hiện D là con của A, thuộc hàng thừa kế thứ nhất. Phần của D tại thời điểm chia là 300 triệu (900/3). B và C đã nhận 450 triệu mỗi người, phải thanh toán cho D theo tỷ lệ phần đã nhận, tổng cộng 300 triệu, không chia lại hiện vật.
Khoản 2 – Người thừa kế bị bác bỏ quyền thừa kế: Người đó phải trả lại di sản hoặc thanh toán khoản tiền tương đương giá trị di sản được hưởng tại thời điểm chia thừa kế cho những người thừa kế, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Căn cứ bác bỏ quyền thừa kế theo Điều 621 (người không được quyền hưởng di sản).
Ví dụ: E được hưởng 200 triệu nhưng sau bị xác định thuộc trường hợp Điều 621; E phải hoàn trả 200 triệu (theo giá trị tại thời điểm chia) cho các đồng thừa kế.
Điều 662 thể hiện nguyên tắc ưu tiên ổn định hiện trạng phân chia, chỉ điều chỉnh bằng nghĩa vụ tài chính, phù hợp quy định chung về phân chia di sản tại Điều 660.
Điều kiện áp dụng. Điều 662 Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) điều chỉnh hai tình huống phát sinh sau khi di sản đã được phân chia:
Điều kiện tiên quyết: việc phân chia đã hoàn tất, di sản đã chuyển giao thực tế. Nếu chưa phân chia, áp dụng thủ tục chia lại thông thường, không dùng Điều 662.
Thủ tục và hệ quả pháp lý. Khoản 1 loại trừ việc phân chia lại bằng hiện vật. Người thừa kế mới được thanh toán khoản tiền tương ứng phần di sản của mình tại thời điểm chia thừa kế, theo tỷ lệ phần di sản đã nhận của từng người thừa kế cũ. Khoản 2 buộc người bị bác bỏ trả lại di sản hoặc thanh toán khoản tiền tương đương giá trị phần được hưởng tại thời điểm chia. Cả hai khoản đều mở ngoại lệ "trừ trường hợp có thỏa thuận khác" — các bên được tự định đoạt phương thức, thời hạn thanh toán.
Ví dụ thực tiễn. Ông A mất năm 2020, di sản 2 tỷ đồng chia đều cho hai con B, C (mỗi người 1 tỷ). Năm 2023 phát hiện con nuôi D có quyền thừa kế hợp pháp. Theo khoản 1, không chia lại hiện vật; B và C mỗi người thanh toán cho D 500 triệu — tương ứng 1/3 phần di sản D được hưởng tại thời điểm 2020, tính theo tỷ lệ phần B, C đã nhận.
Lưu ý thực tiễn. Giá trị khoản thanh toán xác định theo giá trị di sản tại thời điểm chia thừa kế, không theo giá thị trường lúc phát sinh tranh chấp — tránh bất lợi cho người thừa kế cũ do biến động giá. Tranh chấp về tỷ lệ, thời hạn thanh toán thuộc thẩm quyền Tòa án theo thủ tục tố tụng dân sự.
Lưu ý thực tiễn
Theo khoản 1 Điều 662 Bộ luật Dân sự 2015, khi đã chia di sản mà xuất hiện người thừa kế mới, nguyên tắc là không chia lại bằng hiện vật. Người đã nhận di sản phải thanh toán cho người mới một khoản tiền tương ứng phần di sản của người đó tại thời điểm chia thừa kế, theo tỷ lệ phần di sản đã nhận. Trên thực tế, mốc định giá là "thời điểm chia thừa kế" chứ không phải thời điểm phát sinh người thừa kế mới — đây là điểm dễ tranh chấp. Ví dụ: ba anh em chia căn nhà trị giá 3 tỷ đồng, mỗi người 1 tỷ. Hai năm sau phát hiện còn một người con hợp pháp bị bỏ sót; người này được thanh toán theo giá trị 1 tỷ tại thời điểm chia, không theo giá nhà đã tăng lên 4 tỷ. Do đó, cần lưu trữ biên bản định giá, hồ sơ phân chia để xác định đúng mốc.
Đối với người thừa kế bị bác bỏ quyền thừa kế (khoản 2 Điều 662), người đó phải trả lại di sản hoặc thanh toán khoản tiền tương đương giá trị tại thời điểm chia. Lưu ý: nghĩa vụ này phát sinh kể cả khi họ đã tiêu dùng, chuyển nhượng phần di sản — khi đó nghĩa vụ chuyển thành nghĩa vụ tiền tệ. Thực tiễn xét xử đòi hỏi xác định rõ giá trị di sản tại thời điểm chia, thường qua kết luận định giá hoặc chứng thư thẩm định.
Cả hai khoản đều mở bằng cụm "trừ trường hợp có thỏa thuận khác". Các đồng thừa kế nên lập văn bản thỏa thuận bằng văn bản, có công chứng hoặc chứng thực, quy định rõ phương thức thanh toán (một lần hay nhiều đợt), thời hạn và cách xử lý nếu giá trị biến động — nhằm hạn chế tranh chấp và bảo đảm thi hành án sau này.
Về thời hiệu và thủ tục, cần phân biệt: việc thanh toán theo Điều 662 là hệ quả của phân chia di sản, không làm phát sinh thời hiệu khởi kiện chia thừa kế mới; tranh chấp về số tiền thanh toán vẫn phải khởi kiện trong thời hiệu chung. Người thừa kế mới cũng cần chứng minh tư cách và quan hệ thừa kế (giấy khai sinh, giám định ADN, bản án xác định cha-mẹ-con) trước khi yêu cầu thanh toán.
Cuối cùng, khi di sản gồm bất động sản đã đăng ký sang tên người nhận, việc "không chia lại hiện vật" theo khoản 1 là cơ sở để từ chối hủy hợp đồng chuyển nhượng đã hoàn tất với người thứ ba ngay tình; người thừa kế mới chỉ có quyền yêu cầu thanh toán bằng tiền, không đòi lại nhà. Đây là lưu ý quan trọng để ổn định giao dịch dân sự.
Điều 662 Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) khép lại cơ chế xử lý biến động nhân sự thừa kế sau khi di sản đã chia, theo hướng ổn định quan hệ tài sản đã hình thành thay vì đảo ngược bằng hiện vật. Với người thừa kế mới, khoản 1 loại trừ phân chia lại bằng hiện vật; người đã nhận phải thanh toán khoản tiền tương ứng phần di sản của người mới tại thời điểm chia, theo tỷ lệ phần đã nhận. Với người bị bác bỏ quyền thừa kế, khoản 2 buộc trả lại di sản hoặc thanh toán giá trị tương đương tại thời điểm chia. Cả hai khoản đều mở bằng "trừ trường hợp có thỏa thuận khác" — quyền tự định đoạt của các đồng thừa kế được ưu tiên.
Ví dụ: A mất, di sản 900 triệu chia đều cho B, C, D (mỗi người 300 triệu). Sau đó phát hiện E là con ruột của A, thuộc hàng thừa kế thứ nhất. Không chia lại hiện vật; B, C, D mỗi người thanh toán cho E 75 triệu (tương ứng 1/4 phần mỗi người đã nhận), E nhận tổng 225 triệu — đúng phần của mình trong khối 900 triệu chia cho 4 người. Ngược lại, nếu D bị bác bỏ quyền thừa kế do che giấu hành vi xâm phạm di sản, D phải trả lại 300 triệu hoặc khoản tiền tương đương giá trị tại thời điểm chia cho B, C, E.
Ba điểm cần lưu ý khi áp dụng. Thứ nhất, mốc định giá là thời điểm chia thừa kế, không phải thời điểm phát sinh tranh chấp — tránh trục lợi từ biến động giá. Thứ hai, nghĩa vụ thanh toán là nghĩa vụ tiền, không phải nghĩa vụ chia lại tài sản, nên không làm phá vỡ các giao dịch đã xác lập với người thứ ba ngay tình. Thứ ba, thỏa thuận khác phải bằng văn bản, có công chứng hoặc chứng thực khi liên quan bất động sản, để bảo đảm hiệu lực thi hành.
Kết luận: Điều 662 cân bằng giữa bảo vệ quyền lợi chính đáng của người thừa kế mới, người bị bác bỏ và sự ổn định của quan hệ tài sản đã phân chia. Người thừa kế cần chủ động xác minh hàng thừa kế trước khi nhận di sản; khi phát sinh biến động, ưu tiên thương lượng thanh toán theo tỷ lệ luật định, chỉ khởi kiện khi thỏa thuận bất thành.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
