Điều 38. Chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân 1. Trong thời kỳ hôn nhân, vợ chồng có quyền thỏa thuận chia một phần hoặc toàn bộ tài sản chung, trừ trường hợp quy định tại Điều 42 của Luật này; nếu không thỏa thuận được thì có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết. 2. Thỏa thuận về việc chia tài sản chung phải lập thành văn bản. Văn bản này được công chứng theo yêu cầu của vợ chồng hoặc theo quy định của pháp luật. 3. Trong trường hợp vợ, chồng có yêu cầu thì Tòa án giải quyết việc chia tài sản chung của vợ chồng theo quy định tại Điều 59 của Luật này.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Kết cấu ba khoản. Điều 38 gồm ba nội dung: (i) quyền thỏa thuận chia một phần hoặc toàn bộ tài sản chung ngay trong thời kỳ hôn nhân; (ii) yêu cầu về hình thức — thỏa thuận phải lập thành văn bản, công chứng theo yêu cầu hoặc theo quy định pháp luật; (iii) cơ chế dự phòng — khi không thỏa thuận được hoặc có yêu cầu, Tòa án giải quyết theo Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình 2014.
Bản chất chế định. Đây là quy định cho phép "tách khối tài sản" trước khi hôn nhân chấm dứt, không phải chia tài sản khi ly hôn. Hệ quả quan trọng: quan hệ hôn nhân vẫn tồn tại, nhưng một phần hoặc toàn bộ tài sản chung chuyển thành tài sản riêng của từng bên theo Điều 43. Chế định này ra đời nhằm giải quyết các tình huống thực tế như một bên sa vào nợ nần, kinh doanh rủi ro, hoặc cần tách tài sản để bảo toàn cho con chưa thành niên.
Phân biệt với chia tài sản khi ly hôn. Chia tài sản khi ly hôn theo Điều 59 là hệ quả của việc chấm dứt hôn nhân. Chia tài sản trong thời kỳ hôn nhân theo Điều 38 diễn ra khi hôn nhân còn tồn tại, và sau khi chia, phần tài sản còn lại không chia vẫn là tài sản chung. Việc nhầm lẫn hai chế định dẫn đến sai lầm khi tư vấn về hệ quả pháp lý, đặc biệt về trách nhiệm với người thứ ba.
Thứ nhất, phạm vi chia. Vợ chồng có thể chia một phần hoặc toàn bộ tài sản chung. Không có giới hạn về tỷ lệ, nhưng phải xác định rõ tài sản nào được chia để tránh tranh chấp về sau. Nên liệt kê tài sản theo giấy tờ pháp lý (số thửa, số tờ bản đồ, số khung số máy, số tài khoản) thay vì mô tả chung.
Thứ hai, điều kiện loại trừ. Điều 38 khoản 1 dẫn chiếu Điều 42 — chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân bị vô hiệu khi ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi ích của gia đình, quyền và lợi ích hợp pháp của con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình; hoặc nhằm trốn tránh nghĩa vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng, bồi thường thiệt hại, thanh toán khi bị tuyên bố phá sản, trả nợ, nộp thuế và nghĩa vụ tài chính khác. Đây là giới hạn quan trọng: quyền thỏa thuận không phải quyền tuyệt đối.
Thứ ba, hình thức. Thỏa thuận phải lập thành văn bản. Văn bản được công chứng theo yêu cầu của vợ chồng hoặc theo quy định của pháp luật. Với tài sản là bất động sản, quyền sử dụng đất hoặc động sản phải đăng ký quyền sở hữu, việc công chứng gần như bắt buộc trên thực tế vì cơ quan đăng ký sẽ yêu cầu văn bản đã công chứng khi làm thủ tục sang tên. Bỏ qua bước này khiến thỏa thuận không thực hiện được về mặt đăng ký, dù vẫn có giá trị giữa các bên.
Thứ tư, thời điểm có hiệu lực. Theo Điều 39, thời điểm có hiệu lực là thời điểm vợ chồng thỏa thuận và ghi trong văn bản; nếu không xác định thì tính từ ngày lập văn bản. Trường hợp tài sản được chia mà pháp luật yêu cầu hình thức nhất định thì việc chia có hiệu lực từ thời điểm tuân thủ hình thức đó. Với chia theo quyết định của Tòa án, hiệu lực từ ngày bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật.
Chuyển hóa tài sản. Theo Điều 40 khoản 1, phần tài sản được chia, hoa lợi và lợi tức phát sinh từ tài sản riêng của mỗi bên sau khi chia là tài sản riêng của vợ, chồng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Phần tài sản còn lại không chia vẫn là tài sản chung. Điều này tạo ra mô hình "hai tầng tài sản" trong cùng một cuộc hôn nhân, đòi hỏi việc hạch toán rõ ràng khi phát sinh thu nhập mới.
Bảo vệ người thứ ba. Điều 40 khoản 2 khẳng định thỏa thuận chia tài sản không làm thay đổi quyền, nghĩa vụ về tài sản đã xác lập trước đó giữa vợ, chồng với người thứ ba. Điều 39 khoản 4 cũng giữ nguyên hiệu lực của quyền, nghĩa vụ phát sinh trước thời điểm chia. Đây là nguyên tắc then chốt: chia tài sản không phải công cụ để "xóa nợ" hay vô hiệu hóa trách nhiệm đã phát sinh.
Quyền chấm dứt hiệu lực. Sau khi chia, vợ chồng có quyền thỏa thuận chấm dứt hiệu lực của việc chia tài sản chung; hình thức thỏa thuận thực hiện theo khoản 2 Điều 38, tức phải lập thành văn bản và có thể phải công chứng. Cơ chế này cho phép khôi phục chế độ tài sản chung khi hoàn cảnh thay đổi, nhưng cũng cần lưu ý hệ quả với người thứ ba đã xác lập giao dịch trong thời gian chia tách.
Tình huống thường gặp. Một bên vợ hoặc chồng kinh doanh, phát sinh nợ; hai người thỏa thuận chia tài sản để bảo toàn nhà ở cho con. Nếu thỏa thuận được lập sau khi nợ đã phát sinh và nhằm tránh trả nợ, thỏa thuận thuộc trường hợp vô hiệu theo Điều 42 khoản 2 điểm d. Chủ nợ có quyền yêu cầu Tòa án tuyên vô hiệu và yêu cầu thi hành trên khối tài sản đã chuyển dịch.
Rủi ro hình thức. Thỏa thuận chỉ có chữ ký hai vợ chồng, không công chứng, dù hợp lệ giữa các bên nhưng không đủ điều kiện đăng ký sang tên bất động sản. Khi phát sinh tranh chấp, một bên có thể viện dẫn thiếu hình thức để phủ nhận hiệu lực đối với người thứ ba. Nên công chứng ngay từ đầu với tài sản phải đăng ký.
Rủi ro phạm vi. Thỏa thuận ghi chung "chia toàn bộ tài sản" mà không liệt kê sẽ dẫn đến tranh chấp về tài sản hình thành sau đó hoặc tài sản ở địa phương khác chưa kê khai. Khuyến nghị lập phụ lục kê khai chi tiết kèm bản sao giấy tờ.
Rủi ro với con chưa thành niên. Điều 42 khoản 1 bảo vệ quyền lợi của con. Thỏa thuận chia tài sản mà để con không có chỗ ở, không có nguồn nuôi dưỡng có thể bị vô hiệu. Khi tư vấn, cần đánh giá tác động tới điều kiện sống và học tập của con trước khi ký.
Thủ tục khi không thỏa thuận được. Một bên có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết. Khi đó, Tòa án áp dụng Điều 59 về nguyên tắc giải quyết tài sản: chia đôi nhưng có tính đến hoàn cảnh gia đình, công sức đóng góp, lợi ích chính đáng trong sản xuất kinh doanh và lỗi của mỗi bên; ưu tiên chia bằng hiện vật, nếu không chia được thì chia theo giá trị kèm thanh toán chênh lệch.
Điều 38 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 mở ra một lựa chọn linh hoạt cho vợ chồng: chia tài sản chung ngay trong thời kỳ hôn nhân mà không phải ly hôn. Đổi lại, chế định này gắn với ba điều kiện chặt: không thuộc trường hợp vô hiệu tại Điều 42, đúng hình thức văn bản và công chứng khi cần, và tôn trọng quyền của người thứ ba đã xác lập trước đó.
Về thực hành, nên chuẩn bị ba tài liệu trước khi ký: bản kê khai tài sản kèm giấy tờ, dự thảo thỏa thuận nêu rõ phạm vi và thời điểm hiệu lực, và văn bản xác nhận về nghĩa vụ tài sản hiện có với người thứ ba. Bộ tài liệu này vừa giảm rủi ro vô hiệu, vừa là chứng cứ khi cần giải trình trước cơ quan đăng ký hoặc Tòa án.
Nội dung bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
Trường hợp tài sản là quyền sử dụng đất, cần đối chiếu thêm pháp luật về đất đai và pháp luật về công chứng trước khi lập văn bản.