Điều 36. Quyền xác định lại giới tính 1. Cá nhân có quyền xác định lại giới tính. Việc xác định lại giới tính của một người được thực hiện trong trường hợp giới tính của người đó bị khuyết tật bẩm sinh hoặc chưa định hình chính xác mà cần có sự can thiệp của y học nhằm xác định rõ giới tính. 2. Việc xác định lại giới tính được thực hiện theo quy định của pháp luật. 3. Cá nhân đã thực hiện việc xác định lại giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch theo quy định của pháp luật về hộ tịch; có quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã được xác định lại theo quy định của Bộ luật này và luật khác có liên quan.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Kết cấu và nội dung cơ bản. Điều 36 Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) gồm ba khoản, xác lập quyền nhân thân cơ bản của cá nhân đối với giới tính.
Khoản 1 — Quyền và điều kiện. Cá nhân có quyền xác định lại giới tính. Điều kiện pháp lý: giới tính bị khuyết tật bẩm sinh hoặc chưa định hình chính xác, cần can thiệp y học để xác định rõ giới tính. Đây là quyền nhân thân gắn với cá nhân, không chuyển giao. Cần phân biệt "xác định lại giới tính" với "chuyển đổi giới tính": Điều 36 chỉ điều chỉnh trường hợp khuyết tật bẩm sinh/chưa định hình chính xác, không phải trường hợp cá nhân tự nguyện chuyển đổi giới tính (nội dung này do luật chuyên ngành điều chỉnh).
Khoản 2 — Trình tự, thủ tục. Việc xác định lại giới tính thực hiện theo quy định pháp luật. Bộ luật Dân sự chỉ đặt nguyên tắc, dẫn chiếu pháp luật chuyên ngành về khám bệnh, chữa bệnh và các văn bản hướng dẫn.
Khoản 3 — Hệ quả pháp lý. Người đã xác định lại giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch theo pháp luật về hộ tịch; có quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã xác định lại theo Bộ luật Dân sự và luật khác có liên quan. Hệ quả bao gồm thay đổi giấy tờ tùy thân, quyền về tên gọi, hình ảnh, nhân phẩm phù hợp giới tính mới.
Ví dụ thực tiễn. Một người sinh ra có cơ quan sinh dục không định hình rõ ràng (khuyết tật bẩm sinh), sau khi được cơ sở y tế can thiệp xác định giới tính, người này đăng ký thay đổi hộ tịch tại cơ quan đăng ký hộ tịch cấp huyện; giấy khai sinh, căn cước được điều chỉnh tương ứng. Quyền nhân thân như kết hôn, nuôi con nuôi được xác lập theo giới tính đã xác định lại.
Ý nghĩa. Điều 36 thể chế hóa Hiến pháp 2013 về quyền con người, quyền nhân thân; bảo đảm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của người có khuyết tật bẩm sinh về giới tính; tạo cơ sở pháp lý cho việc thay đổi hộ tịch và xác lập các quyền nhân thân phù hợp.
Ý nghĩa. Điều 36 Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) hiện thực hóa quyền nhân thân cơ bản của cá nhân, cụ thể hóa Hiến pháp 2013 về quyền con người, quyền công dân. Quy định tạo cơ sở pháp lý để người có khuyết tật bẩm sinh về giới tính hoặc giới tính chưa định hình chính xác được y học can thiệp xác định rõ giới tính, bảo đảm sự phù hợp giữa thể chất và đời sống pháp lý. Điều luật cũng bảo vệ quyền nhân thân sau xác định lại: đăng ký thay đổi hộ tịch, các quyền nhân thân phù hợp giới tính đã xác định (khoản 3), bảo đảm không phân biệt đối xử.
Nguyên tắc áp dụng.
Ví dụ thực tiễn. Người có hội chứng bất thường nhiễm sắc thể giới tính, cơ quan y học có thẩm quyền xác định lại giới tính; sau đó đăng ký thay đổi hộ tịch tại cơ quan đăng ký hộ tịch, được điều chỉnh giấy tờ tùy thân, các quyền nhân thân (hôn nhân, tên gọi) phù hợp giới tính đã xác định theo Điều 36 khoản 3 và pháp luật hộ tịch.
Việc áp dụng cần bảo đảm tính nhân đạo, tôn trọng quyền tự quyết của cá nhân trong khuôn khổ pháp luật, đồng thời ngăn ngừa lạm dụng vì mục đích trái pháp luật.
Tình huống thực tiễn. Trẻ sinh ra có cơ quan sinh dục không rõ ràng (khuyết tật bẩm sinh về giới tính) — đúng phạm vi Điều 36 khoản 1. Gia đình yêu cầu can thiệp y học xác định rõ giới tính. Sau khi xác định lại, cá nhân đăng ký thay đổi hộ tịch theo pháp luật hộ tịch; quyền nhân thân (tên gọi, giấy tờ) điều chỉnh phù hợp giới tính đã xác định — khoản 3.
Phân biệt phạm vi. Điều 36 chỉ điều chỉnh "xác định lại giới tính" cho người khuyết tật bẩm sinh hoặc giới tính chưa định hình chính xác. Không điều chỉnh việc chuyển đổi giới tính của người đã định hình rõ giới tính — vấn đề thuộc pháp luật chuyên ngành, không viện dẫn Điều 36.
Lưu ý vận dụng.
Ví dụ. Người có giới tính chưa định hình chính xác, sau can thiệp y học xác định là nam. Căn cứ khoản 3 Điều 36, người này đăng ký thay đổi hộ tịch, điều chỉnh giấy tờ tùy thân; các quyền nhân thân liên quan thực hiện theo giới tính đã xác định lại.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
