Điều 661. Hạn chế phân chia di sản Trường hợp theo ý chí của người lập di chúc hoặc theo thỏa thuận của tất cả những người thừa kế, di sản chỉ được phân chia sau một thời hạn nhất định thì chỉ khi đã hết thời hạn đó di sản mới được đem chia. Trường hợp yêu cầu chia di sản thừa kế mà việc chia di sản ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của bên vợ hoặc chồng còn sống và gia đình thì bên còn sống có quyền yêu cầu Tòa án xác định phần di sản mà những người thừa kế được hưởng nhưng chưa cho chia di sản trong một thời hạn nhất định. Thời hạn này không quá 03 năm, kể từ thời điểm mở thừa kế. Hết thời hạn 03 năm mà bên còn sống chứng minh được việc chia di sản vẫn ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của gia đình họ thì có quyền yêu cầu Tòa án gia hạn một lần nhưng không quá 03 năm.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Điều 661 Bộ luật Dân sự 2015 quy định hai trường hợp hạn chế phân chia di sản. Cả hai đều dẫn tới cùng một hệ quả: di sản chưa được đem chia ngay, dù đã phát sinh quyền thừa kế. Điểm khác nhau nằm ở nguồn gốc của sự hạn chế và ở cơ chế bảo đảm.
Trường hợp thứ nhất — theo ý chí của người lập di chúc hoặc theo thỏa thuận của tất cả những người thừa kế. Điều luật quy định: khi có ý chí của người lập di chúc hoặc có thỏa thuận của tất cả những người thừa kế rằng di sản chỉ được phân chia sau một thời hạn nhất định, thì chỉ khi đã hết thời hạn đó di sản mới được đem chia. Ở trường hợp này, sự hạn chế bắt nguồn từ chính ý chí của người để lại di sản hoặc từ sự đồng thuận của toàn bộ những người thừa kế, không cần đến quyết định của cơ quan tài phán. Điều luật đòi hỏi sự tham gia của tất cả những người thừa kế, không phải đa số.
Trường hợp thứ hai — theo yêu cầu của bên vợ hoặc chồng còn sống. Khi yêu cầu chia di sản thừa kế mà việc chia di sản ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của bên vợ hoặc chồng còn sống và gia đình, thì bên còn sống có quyền yêu cầu Tòa án xác định phần di sản mà những người thừa kế được hưởng nhưng chưa cho chia di sản trong một thời hạn nhất định. Ở trường hợp này, quyền yêu cầu thuộc về bên còn sống; việc hạn chế phân chia do Tòa án quyết định trên cơ sở đánh giá mức độ ảnh hưởng tới đời sống gia đình.
Giới hạn thời hạn. Điều luật ấn định: thời hạn này không quá 03 năm, kể từ thời điểm mở thừa kế. Hết thời hạn 03 năm mà bên còn sống chứng minh được việc chia di sản vẫn ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của gia đình họ thì có quyền yêu cầu Tòa án gia hạn một lần nhưng không quá 03 năm. Như vậy, mức trần tổng cộng của sự hạn chế theo trường hợp thứ hai là 06 năm, và việc gia hạn chỉ được thực hiện một lần.
Điều 661 không làm mất quyền thừa kế của bất kỳ ai. Điều luật chỉ hoãn thời điểm phân chia. Quyền của những người thừa kế vẫn được xác lập từ thời điểm mở thừa kế; phần di sản của họ vẫn được bảo toàn, chỉ chưa được chia theo hiện vật hoặc theo giá trị.
Điều kiện áp dụng. Điều 661 Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận hai căn cứ hạn chế phân chia di sản.
Thứ nhất, theo ý chí người lập di chúc hoặc thỏa thuận của tất cả người thừa kế. Di sản chỉ được phân chia sau một thời hạn nhất định. Điều kiện: thời hạn phải xác định, có hiệu lực với toàn bộ di sản; thỏa thuận cần sự đồng thuận của tất cả người thừa kế theo pháp luật và theo di chúc. Hết thời hạn, di sản mới được đem chia.
Thứ hai, theo yêu cầu của bên vợ hoặc chồng còn sống. Điều kiện: việc chia di sản ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của bên còn sống và gia đình. Bên còn sống có quyền yêu cầu Tòa án xác định phần di sản mà những người thừa kế được hưởng nhưng chưa cho chia trong thời hạn nhất định, không quá 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế. Hết 03 năm, nếu chứng minh được việc chia vẫn ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống gia đình thì được yêu cầu Tòa án gia hạn một lần, không quá 03 năm.
Thủ tục áp dụng. Với căn cứ thứ nhất, các bên tự thực hiện theo di chúc hoặc văn bản thỏa thuận; không cần cơ quan nhà nước can thiệp. Với căn cứ thứ hai, bên còn sống nộp đơn yêu cầu Tòa án nhân dân cấp huyện nơi có di sản hoặc nơi cư trú của bị đơn, kèm chứng cứ chứng minh ảnh hưởng nghiêm trọng (mất chỗ ở, mất nguồn sống chính từ di sản). Tòa án xác định phần di sản của từng người thừa kế nhưng chưa cho chia trong thời hạn nêu trên.
Ví dụ. Ông A mất, để lại căn nhà duy nhất cho vợ và hai con. Người vợ đang ở căn nhà, không có chỗ ở khác. Các con yêu cầu chia thừa kế. Người vợ yêu cầu Tòa án xác định phần di sản của từng người nhưng chưa chia trong 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế, viện dẫn Điều 661. Hết 03 năm, nếu vẫn chứng minh được ảnh hưởng nghiêm trọng, người vợ được yêu cầu gia hạn thêm một lần, không quá 03 năm.
Xác định rõ căn cứ hạn chế phân chia. Điều 661 Bộ luật Dân sự 2015 ghi nhận hai căn cứ độc lập: (i) ý chí người lập di chúc hoặc thỏa thuận của tất cả người thừa kế về một thời hạn nhất định; (ii) quyết định của Tòa án theo yêu cầu của vợ/chồng còn sống khi việc chia di sản ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống gia đình. Thực tiễn đòi hỏi phân biệt rạch ròi hai căn cứ này, vì cơ chế, thời hạn và hệ quả pháp lý khác nhau.
Về thỏa thuận của người thừa kế. Thỏa thuận phải đạt được bởi tất cả những người thừa kế, không phải đa số. Thỏa thuận nên lập thành văn bản, có công chứng hoặc chứng thực để bảo đảm giá trị chứng cứ khi phát sinh tranh chấp. Lưu ý: thỏa thuận chỉ trì hoãn việc phân chia, không làm mất quyền thừa kế; hết thời hạn, di sản đương nhiên được đem chia.
Về yêu cầu của vợ/chồng còn sống. Đây là quyền yêu cầu Tòa án xác định phần di sản mà người thừa kế được hưởng nhưng chưa cho chia. Thời hạn Tòa án ấn định không quá 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế. Hết 03 năm, nếu chứng minh được việc chia vẫn ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống gia đình, bên còn sống được yêu cầu gia hạn một lần, không quá 03 năm. Tổng thời hạn tối đa theo cơ chế này là 06 năm.
Ví dụ thực tiễn. Ông A qua đời để lại căn nhà duy nhất nơi vợ và con nhỏ đang sinh sống. Các con riêng yêu cầu chia thừa kế. Người vợ chứng minh nếu bán chia sẽ không còn chỗ ở, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống gia đình. Tòa án xác định phần di sản mỗi người thừa kế được hưởng nhưng ấn định chưa chia trong 03 năm theo Điều 661.
Lưu ý chứng cứ. "Ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống" là tình tiết phải chứng minh, không suy đoán. Cần chuẩn bị tài liệu về nơi ở, thu nhập, điều kiện sinh hoạt của gia đình. Ngoài ra, thời hạn hạn chế phân chia không làm gián đoạn thời hiệu khởi kiện chia thừa kế; người thừa kế vẫn phải tuân thủ thời hiệu theo Bộ luật Dân sự 2015.
Kết luận. Điều 661 Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) thể hiện sự cân bằng giữa quyền tự định đoạt của người để lại di sản, quyền thỏa thuận của người thừa kế và việc bảo vệ đời sống của người còn sống. Cơ chế hạn chế phân chia di sản phát sinh theo hai căn cứ độc lập: ý chí người lập di chúc hoặc thỏa thuận của tất cả người thừa kế; và yêu cầu của bên vợ hoặc chồng còn sống khi việc chia di sản ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống gia đình.
Điểm cần lưu ý: thời hạn 03 năm theo Điều 661 chỉ áp dụng cho trường hợp Tòa án xác định phần di sản nhưng chưa cho chia, kể từ thời điểm mở thừa kế, và chỉ được gia hạn một lần không quá 03 năm khi bên còn sống chứng minh được ảnh hưởng nghiêm trọng vẫn tiếp diễn. Đây là giới hạn cứng nhằm tránh kéo dài tình trạng di sản bị "đóng băng", bảo đảm quyền của người thừa kế.
Ví dụ thực tiễn: ông A mất, để lại nhà ở là nơi vợ và con đang sinh sống. Các con yêu cầu chia thừa kế. Người vợ chứng minh nếu chia nhà sẽ khiến gia đình không còn chỗ ở, ảnh hưởng nghiêm trọng đời sống. Tòa án có thể xác định phần di sản mỗi người thừa kế được hưởng nhưng chưa cho chia trong thời hạn không quá 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế; hết hạn, nếu vẫn chứng minh được ảnh hưởng nghiêm trọng thì được gia hạn một lần không quá 03 năm.
Việc áp dụng Điều 661 đòi hỏi chứng cứ thuyết phục về mức độ ảnh hưởng đến đời sống, đồng thời tôn trọng nguyên tắc tự nguyện thỏa thuận. Tòa án chỉ can thiệp khi có yêu cầu và sau khi đánh giá đầy đủ. Quy định này vừa bảo vệ người yếu thế, vừa bảo đảm di sản sớm được đưa vào lưu thông, tránh tranh chấp kéo dài.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
