Điều 3. Nguyên tắc xử lý 1. Đối với người phạm tội: a) Mọi hành vi phạm tội do người thực hiện phải được phát hiện kịp thời, xử lý nhanh chóng, công minh theo đúng pháp luật; b) Mọi người phạm tội đều bình đẳng trước pháp luật, không phân biệt giới tính, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, thành phần, địa vị xã hội; c) Nghiêm trị người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy, ngoan cố chống đối, côn đồ, tái phạm nguy hiểm, lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội; d) Nghiêm trị người phạm tội dùng thủ đoạn xảo quyệt, có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, cố ý gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng. Khoan hồng đối với người tự thú, đầu thú, thành khẩn khai báo, tố giác đồng phạm, lập công chuộc tội, tích cực hợp tác với cơ quan có trách nhiệm trong việc phát hiện tội phạm hoặc trong quá trình giải quyết vụ án, ăn năn hối cải, tự nguyện sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại gây ra; đ) Đối với người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng, thì có thể áp dụng hình phạt nhẹ hơn hình phạt tù, giao họ cho cơ quan, tổ chức hoặc gia đình giám sát, giáo dục; Điểm này được sửa đổi, bổ sung theo quy định tại điểm a khoản 1 Điều 1 của Luật số 12/2017/QH14 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13, có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2018. e) Đối với người bị phạt tù thì buộc họ phải chấp hành hình phạt tại các cơ sở giam giữ, phải lao động, học tập để trở thành người có ích cho xã hội; nếu họ có đủ điều kiện do Bộ luật này quy định, thì có thể được xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt, tha tù
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Khái quát Điều 3 Bộ luật Hình sự 2015
Điều 3 Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 12/2017/QH14) quy định nguyên tắc xử lý — kim chỉ nam cho toàn bộ quá trình áp dụng pháp luật hình sự, từ phát hiện, điều tra, truy tố đến xét xử và thi hành án. Điều luật chia làm hai nhóm chủ thể: người phạm tội (khoản 1) và pháp nhân thương mại phạm tội (khoản 2).
Khoản 1 gồm bảy nguyên tắc. Điểm a, b xác lập yêu cầu phát hiện kịp thời, xử lý nhanh chóng, công minh, đúng pháp luật và bình đẳng trước pháp luật, không phân biệt giới tính, dân tộc, tín ngưỡng, thành phần, địa vị xã hội. Điểm c, d thể hiện chính sách nghiêm trị có phân hóa: nặng với người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy, ngoan cố chống đối, côn đồ, tái phạm nguy hiểm, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, dùng thủ đoạn xảo quyệt, có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp; khoan hồng với người tự thú, đầu thú, thành khẩn khai báo, tố giác đồng phạm, lập công chuộc tội, ăn năn hối cải, tự nguyện bồi thường thiệt hại. Điểm đ mở đường cho hình phạt nhẹ hơn tù đối với người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng. Điểm e, g quy định chế độ chấp hành hình phạt tù, giảm thời hạn, tha tù trước thời hạn có điều kiện và tạo điều kiện hòa nhập cộng đồng, xóa án tích.
Khoản 2 mở rộng nguyên tắc tương ứng cho pháp nhân thương mại: phát hiện kịp thời, bình đẳng không phân biệt hình thức sở hữu và thành phần kinh tế, nghiêm trị thủ đoạn tinh vi, chuyên nghiệp, cố ý gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, khoan hồng khi tích cực hợp tác, tự nguyện sửa chữa, bồi thường, chủ động ngăn chặn hoặc khắc phục hậu quả.
Thực tiễn áp dụng thể hiện rõ tính phân hóa. Ví dụ, trong vụ án tham nhũng, người chủ mưu lợi dụng chức vụ, quyền hạn bị nghiêm trị theo điểm c khoản 1; người thành khẩn khai báo, tố giác đồng phạm, tự nguyện nộp lại tài sản được xem xét giảm nhẹ theo điểm d khoản 1. Đối với pháp nhân thương mại gây ô nhiễm môi trường, việc chủ động khắc phục hậu quả là căn cứ khoan hồng theo điểm d khoản 2. Các nguyên tắc này được cụ thể hóa tại Điều 46, Điều 47 (tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự) và Điều 50 (quyết định hình phạt), bảo đảm sự thống nhất giữa nguyên tắc chung và quy định cụ thể.
Điều 3 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định hai nhóm nguyên tắc xử lý: đối với người phạm tội (khoản 1) và đối với pháp nhân thương mại phạm tội (khoản 2).
Đối với người phạm tội, khoản 1 xác lập các nguyên tắc: phát hiện kịp thời, xử lý nhanh chóng, công minh theo đúng pháp luật (điểm a); bình đẳng trước pháp luật, không phân biệt giới tính, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, thành phần, địa vị xã hội (điểm b); nghiêm trị người chủ mưu, cầm đầu, chỉ huy, ngoan cố chống đối, côn đồ, tái phạm nguy hiểm, lợi dụng chức vụ, quyền hạn (điểm c); nghiêm trị người dùng thủ đoạn xảo quyệt, có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, cố ý gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, đồng thời khoan hồng với người tự thú, đầu thú, thành khẩn khai báo, tố giác đồng phạm, lập công chuộc tội, tích cực hợp tác, ăn năn hối cải, tự nguyện sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại (điểm d). Điểm đ (sửa đổi theo điểm a khoản 1 Điều 1 Luật số 12/2017/QH14, hiệu lực từ 01/01/2018) cho phép áp dụng hình phạt nhẹ hơn hình phạt tù, giao người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng cho cơ quan, tổ chức hoặc gia đình giám sát, giáo dục. Điểm e buộc người bị phạt tù chấp hành tại cơ sở giam giữ, lao động, học tập; có thể xét giảm thời hạn, tha tù trước thời hạn có điều kiện. Điểm g tạo điều kiện tái hòa nhập, xóa án tích khi đủ điều kiện luật định.
Đối với pháp nhân thương mại, khoản 2 quy định tương tự về phát hiện kịp thời, xử lý nhanh chóng, công minh (điểm a); bình đẳng không phân biệt hình thức sở hữu, thành phần kinh tế (điểm b); nghiêm trị thủ đoạn tinh vi, chuyên nghiệp, hậu quả đặc biệt nghiêm trọng (điểm c); khoan hồng khi tích cực hợp tác, tự nguyện sửa chữa, bồi thường, chủ động ngăn chặn hoặc khắc phục hậu quả (điểm d).
Các nguyên tắc này được cụ thể hóa tại Điều 50 (quyết định hình phạt), Điều 51 (tình tiết giảm nhẹ), Điều 52 (tình tiết tăng nặng), Điều 65 (án treo), Điều 66 (tha tù trước thời hạn có điều kiện). Ví dụ: người phạm tội lần đầu, ít nghiêm trọng, thành khẩn khai báo, bồi thường thiệt hại có thể được hưởng án treo theo Điều 65; ngược lại, người lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội bị nghiêm trị theo điểm c khoản 1.
1. Khái niệm "nguyên tắc xử lý". Điều 3 BLHS 2015 (sửa đổi 2017) quy định tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt quá trình áp dụng luật hình sự: phát hiện, xử lý tội phạm và chính sách nhân đạo. Điều luật chia hai nhóm chủ thể: người phạm tội (khoản 1) và pháp nhân thương mại phạm tội (khoản 2) — điểm mới so với BLHS 1999.
2. Dấu hiệu pháp lý cơ bản.
3. Ví dụ thực tiễn. Một vụ án tham nhũng: người chủ mưu lợi dụng chức vụ bị nghiêm trị theo điểm c khoản 1 Điều 3; người đồng phạm thành khẩn khai báo, tố giác đồng phạm được khoan hồng theo điểm d khoản 1 Điều 3, áp dụng tình tiết giảm nhẹ tại điểm t khoản 1 Điều 51 BLHS.
Điều 3 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) liên hệ chặt chẽ với quy định về hình phạt và xử lý trong các điều sau:
Điểm d khoản 1 về nghiêm trị thủ đoạn xảo quyệt, tổ chức, chuyên nghiệp gắn liền với Điều 67 quy định mức hình phạt, khi xác định đặc điểm hành vi để áp dụng mức phạt trong khung.
Điểm đ khoản 1 về khoan hồng người tự thú, đầu thú, tố giác đồng phạm, lập công chuộc tội liên hệ với Điều 51 về giảm án và Điều 52 về tha tù trước thời hạn có điều kiện, tạo cơ sở pháp lý để giảm hoặc tha án khi người phạm tội hợp tác, ăn năn hối cải.
Điểm d khoản 1 về giao người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng cho cơ quan, tổ chức hoặc gia đình giám sát, giáo dục liên hệ với Điều 41 về cấm kết án và Điều 42 về treo án, hình thức xử lý không giam giữ đối với đối tượng này.
Ví dụ thực tiễn: bị cáo lần đầu trộm tài sản dưới 2 triệu đồng, tự thú và bồi thường thiệt hại, cơ quan điều tra có thể đề xuất treo án theo Điều 42 thay vì giam giữ, đồng thời áp dụng khoan hồng theo Điều 3 điểm d khoản 1.
Về pháp nhân thương mại, điểm c khoản 2 về nghiêm trị thủ đoạn tinh vi, chuyên nghiệp gắn liền với Điều 67 và Điều 68 về mức phạt phạt phạt tiền đối với pháp nhân, đảm bảo tính tương ứng giữa mức độ tổ chức hành vi và mức hình phạt.
Thực tiễn áp dụng
Điểm a khoản 1 Điều 3 đặt yêu cầu "phát hiện kịp thời, xử lý nhanh chóng, công minh". Thực tiễn cho thấy yêu cầu này thường được viện dẫn gắn với thời hạn tố tụng: thời hạn tạm giữ, tạm giam, thời hạn điều tra, truy tố, xét xử. Khi cơ quan tiến hành tố tụng vi phạm nghiêm trọng thời hạn, điểm b khoản 1 Điều 3 còn là căn cứ tinh thần để xem xét trách nhiệm và khắc phục hậu quả.
Nguyên tắc bình đẳng tại điểm b khoản 1 Điều 3 được áp dụng trực tiếp khi xét xử cán bộ có chức vụ. Việc xét xử cán bộ lãnh đạo không loại trừ, không ưu tiên — đó là biểu hiện cụ thể của "không phân biệt thành phần, địa vị xã hội". Tuy vậy, địa vị vẫn là tình tiết định khung khi hành vi thuộc trường hợp lợi dụng chức vụ, quyền hạn (điểm c khoản 1 Điều 3).
Điểm c và điểm d khoản 1 định hướng lượng hình. Khi xét xử vụ án có đồng phạm, cần phân hóa vai trò: người chủ mưu, cầm đầu chịu TNHS nặng hơn người giúp sức. Người tự thú, thành khẩn khai báo, bồi thường thiệt hại được áp dụng điểm d — cụ thể hóa tại Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015 về các tình tiết giảm nhẹ.
Điểm đ khoản 1 Điều 3 (đã sửa đổi, bổ sung năm 2017) cho phép áp dụng hình phạt nhẹ hơn hình phạt tù đối với người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng. Đây là cơ sở pháp lý cho chế tài cải tạo không giam giữ, án treo theo Điều 36, Điều 65 Bộ luật Hình sự — thay thế hình phạt tù ngắn hạn.
Lưu ý
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
