Người bị tuyên bố mất tích trở về: hậu quả pháp lý về hôn nhân và tài sản

Điều 56. Ly hôn theo yêu cầu của một bên

2. Trong trường hợp vợ hoặc chồng của người bị Tòa án tuyên bố mất tích yêu cầu ly hôn thì Tòa án giải quyết cho ly hôn.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

1. Tình huống và phạm vi phân tích

Một người biệt tích đủ thời hạn theo luật, bị Tòa án tuyên bố mất tích, người vợ hoặc chồng ở lại đã ly hôn và chia tài sản. Nhiều năm sau người đó trở về. Câu hỏi đặt ra không phải là làm sao ly hôn được — việc đó đã giải quyết xong — mà là: khi người mất tích trở về thì hôn nhân, tài sản và các quan hệ phát sinh trong thời gian vắng mặt được xử lý thế nào.

Bài viết tập trung vào giai đoạn sau khi người mất tích trở về. Thủ tục tuyên bố mất tích và điều kiện ly hôn với người mất tích đã được trình bày trong bài riêng, không lặp lại ở đây.

2. Hủy bỏ quyết định tuyên bố mất tích

Khi người bị tuyên bố mất tích trở về hoặc có tin tức xác thực là người đó còn sống, Tòa án đã ra quyết định tuyên bố mất tích phải ra quyết định hủy bỏ quyết định đó. Đây là thủ tục bắt buộc, không phải lựa chọn của các bên.

Hệ quả pháp lý của việc hủy bỏ. Người trở về được khôi phục tư cách chủ thể đầy đủ: có quyền tự mình thực hiện giao dịch, tự quản lý tài sản của mình. Việc quản lý tài sản của người khác chấm dứt; người đang quản lý phải giao lại tài sản. Nghĩa vụ giao lại tài sản đã được đặt ra từ trước, gắn với quyền của người quản lý theo quy định của Bộ luật Dân sự: người quản lý được thanh toán chi phí cần thiết và có nghĩa vụ giao lại tài sản khi người vắng mặt trở về.

Điều cần phân biệt. Hủy bỏ tuyên bố mất tích không làm sống lại quan hệ hôn nhân đã chấm dứt. Đây là điểm dễ nhầm nhất.

3. Hôn nhân không tự phục hồi

Trước hết cần xác định mốc chấm dứt. Quan hệ hôn nhân chấm dứt kể từ ngày bản án, quyết định ly hôn của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Đây là thời điểm pháp lý, không phụ thuộc vào việc người mất tích có trở về hay không.

Vì vậy, khi người bị tuyên bố mất tích trở về sau khi đã có bản án ly hôn có hiệu lực, quan hệ hôn nhân không đương nhiên được khôi phục. Hai bên không còn là vợ chồng. Muốn xác lập lại quan hệ hôn nhân, hai bên phải đăng ký kết hôn lại theo thủ tục chung. Việc hủy bỏ quyết định tuyên bố mất tích chỉ khôi phục tư cách công dân, không khôi phục tình trạng hôn nhân.

Trường hợp chưa ly hôn. Nếu người vợ hoặc chồng ở lại chưa yêu cầu ly hôn trong thời gian người kia bị tuyên bố mất tích, thì khi người đó trở về, quan hệ hôn nhân vẫn tồn tại. Khi đó không đặt vấn đề phục hồi vì quan hệ chưa từng chấm dứt.

Trường hợp người ở lại đã kết hôn với người khác. Khi đó có hai quan hệ hôn nhân cùng tồn tại về mặt hình thức. Người ở lại đã kết hôn hợp pháp trên cơ sở bản án ly hôn có hiệu lực, nên quan hệ hôn nhân mới được bảo vệ. Quan hệ hôn nhân cũ đã chấm dứt. Người trở về không có quyền yêu cầu hủy hôn nhân mới vì lý do mình từng là vợ hoặc chồng.

4. Tài sản đã chia thì thế nào

Phần tài sản đã chia theo bản án hoặc theo thỏa thuận trong quá trình ly hôn không đương nhiên phải hoàn trả khi người mất tích trở về. Việc chia tài sản dựa trên căn cứ pháp lý hợp lệ tại thời điểm đó là bản án ly hôn có hiệu lực.

Tuy nhiên, có ba điểm cần lưu ý.

• Tài sản chưa chia. Nếu khi ly hôn chưa chia một phần tài sản chung, người trở về có quyền yêu cầu chia phần đó. Yêu cầu này không bị mất đi vì việc tuyên bố mất tích.
• Tài sản đang do người khác quản lý. Tài sản của người bị tuyên bố mất tích mà chưa chia được giao cho con thành niên hoặc cha, mẹ quản lý; nếu không có những người này thì giao cho người thân thích; nếu không có người thân thích thì Tòa án chỉ định người khác quản lý. Khi người đó trở về, người quản lý phải giao lại.
• Thiệt hại do quản lý. Người quản lý có nghĩa vụ giữ gìn, bảo quản tài sản; nếu có lỗi trong việc quản lý làm hư hỏng, mất mát thì phải bồi thường. Đây là căn cứ để người trở về yêu cầu bồi thường nếu tài sản bị thiệt hại.

5. Trách nhiệm tiền hôn nhân và các giao dịch đã xác lập

Các giao dịch do người vợ hoặc chồng ở lại xác lập trong thời gian người kia bị tuyên bố mất tích vẫn có hiệu lực. Lý do: người ở lại có đầy đủ năng lực hành vi và có quyền định đoạt phần tài sản của mình, đồng thời là người quản lý hợp pháp phần tài sản chung theo quy định.

Nghĩa vụ cấp dưỡng, nghĩa vụ nuôi con, nghĩa vụ trả nợ phát sinh trong thời gian đó vẫn ràng buộc đúng chủ thể theo quy định. Việc người kia trở về không làm vô hiệu các nghĩa vụ đã phát sinh hợp pháp.

6. Đứng ở góc của người trở về

Trên thực tế, người bị tuyên bố mất tích trở về thường gặp ba khó khăn: chứng minh mình còn sống và đúng là người đã bị tuyên bố mất tích; yêu cầu hủy bỏ quyết định tuyên bố mất tích; và đòi lại tài sản đang do người khác quản lý. Ba việc này độc lập nhau về thủ tục, không thể gộp.

Về hôn nhân, người trở về cần hiểu rõ: nếu bản án ly hôn đã có hiệu lực thì không có cơ chế phục hồi. Mọi thỏa thuận muốn quay lại phải thực hiện bằng đăng ký kết hôn mới.

Về tài sản, cần phân biệt tài sản đã chia theo bản án (không đòi lại được) với tài sản chưa chia (còn quyền yêu cầu chia) và tài sản đang do người khác quản lý (có quyền đòi lại, có quyền yêu cầu bồi thường nếu bị thiệt hại).

Lưu ý khi áp dụng

Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:

• Luật Hôn nhân và gia đình 2014 — Điều 56 khoản 2, Điều 57
• Bộ luật Dân sự 2015 — Điều 66, Điều 67, Điều 68, Điều 69