Điều 659. Phân chia di sản theo di chúc 1. Việc phân chia di sản được thực hiện theo ý chí của người để lại di chúc; nếu di chúc không xác định rõ phần của từng người thừa kế thì di sản được chia đều cho những người được chỉ định trong di chúc, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. 2. Trường hợp di chúc xác định phân chia di sản theo hiện vật thì người thừa kế được nhận hiện vật kèm theo hoa lợi, lợi tức thu được từ hiện vật đó hoặc phải chịu phần giá trị của hiện vật bị giảm sút tính đến thời điểm phân chia di sản; nếu hiện vật bị tiêu hủy do lỗi của người khác thì người thừa kế có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại. 3. Trường hợp di chúc chỉ xác định phân chia di sản theo tỷ lệ đối với tổng giá trị khối di sản thì tỷ lệ này được tính trên giá trị khối di sản đang còn vào thời điểm phân chia di sản.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Nội dung Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015
Điều 659 quy định ba nội dung về phân chia di sản theo di chúc.
Thứ nhất, nguyên tắc tôn trọng ý chí người để lại di chúc (khoản 1). Việc phân chia thực hiện theo ý chí của người để lại di chúc. Nếu di chúc không xác định rõ phần của từng người thừa kế thì di sản chia đều cho những người được chỉ định, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Ví dụ: di chúc chỉ ghi "để lại toàn bộ nhà cho các con" mà không nêu tỷ lệ thì nhà chia đều cho các con; các con có thể thỏa thuận khác.
Thứ hai, phân chia theo hiện vật (khoản 2). Người thừa kế nhận hiện vật kèm hoa lợi, lợi tức thu được từ hiện vật, đồng thời phải chịu phần giá trị hiện vật bị giảm sút tính đến thời điểm phân chia. Nếu hiện vật bị tiêu hủy do lỗi của người khác thì người thừa kế có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại. Ví dụ: di chúc để lại một vườn cây; người thừa kế được hưởng hoa quả thu hoạch, nhưng nếu cây chết do bị người khác chặt phá thì có quyền yêu cầu bồi thường.
Thứ ba, phân chia theo tỷ lệ (khoản 3). Nếu di chúc chỉ xác định tỷ lệ đối với tổng giá trị khối di sản thì tỷ lệ này tính trên giá trị khối di sản còn lại vào thời điểm phân chia. Ví dụ: di chúc định đoạt A hưởng 60%, B hưởng 40% tổng di sản; nếu khối di sản đã giảm do thanh toán nghĩa vụ của người chết theo Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015 thì tỷ lệ vẫn áp dụng trên giá trị còn lại, không phải giá trị ban đầu.
Ba khoản của Điều 659 gắn với nguyên tắc tại Điều 624 (tự do định đoạt di sản) và trình tự thanh toán nghĩa vụ tại Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015.
Điều kiện áp dụng. Phân chia di sản theo di chúc thực hiện khi di chúc hợp pháp và có hiệu lực tại thời điểm mở thừa kế. Di chúc hợp pháp theo Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015: người lập minh mẫn, tự nguyện; nội dung không trái pháp luật, đạo đức xã hội; hình thức phù hợp quy định. Di chúc bị vô hiệu toàn bộ hoặc một phần theo Điều 650, 651 thì phần vô hiệu chia theo pháp luật.
Nguyên tắc phân chia (khoản 1 Điều 659). Thực hiện theo ý chí người để lại di chúc. Di chúc không xác định rõ phần từng người thừa kế thì chia đều cho những người được chỉ định, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
Phân chia theo hiện vật (khoản 2 Điều 659). Người thừa kế nhận hiện vật kèm hoa lợi, lợi tức thu được từ hiện vật; chịu phần giá trị hiện vật giảm sút tính đến thời điểm phân chia. Hiện vật bị tiêu hủy do lỗi người khác thì người thừa kế có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại.
Phân chia theo tỷ lệ (khoản 3 Điều 659). Di chúc chỉ xác định tỷ lệ trên tổng giá trị khối di sản thì tỷ lệ tính trên giá trị khối di sản còn lại tại thời điểm phân chia.
Ví dụ. Ông A lập di chúc hợp pháp để lại căn nhà trị giá 3 tỷ đồng cho con trai B, kèm điều kiện B nhận cả hoa lợi cho thuê phát sinh. Trước khi phân chia, nhà hư hỏng do lỗi của C, giá trị còn 2,4 tỷ đồng. Theo khoản 2 Điều 659, B nhận nhà cùng tiền thuê đã thu và chịu phần giảm sút 600 triệu; đồng thời B có quyền yêu cầu C bồi thường thiệt hại do tiêu hủy, làm hư hỏng hiện vật.
Thủ tục. Xác định di chúc hợp pháp, hiệu lực; xác định người thừa kế, phần di sản; xác định hiện vật, hoa lợi, lợi tức và giá trị khối di sản tại thời điểm phân chia; lập văn bản thỏa thuận phân chia (công chứng hoặc chứng thực theo Điều 57 Luật Công chứng 2014 nếu có bất động sản); thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại theo Điều 658 trước khi phân chia phần còn lại.
Xác định rõ phần của từng người thừa kế. Điều 659 khoản 1 Bộ luật Dân sự 2015 ưu tiên ý chí người để lại di chúc. Di chúc không xác định rõ phần thì di sản chia đều cho người được chỉ định, trừ khi có thỏa thuận khác. Thực tiễn: di chúc ghi "chia cho các con" mà không nêu tỷ lệ dễ phát sinh tranh chấp. Người lập di chúc nên ghi rõ tỷ lệ hoặc hiện vật cho từng người.
Phân chia theo hiện vật. Khoản 2 Điều 659 xác định người thừa kế nhận hiện vật kèm hoa lợi, lợi tức; chịu phần giá trị giảm sút đến thời điểm phân chia. Ví dụ: di chúc để lại một chiếc xe cho con trai. Xe hư hỏng, mất giá trị trước khi chia thì người thừa kế chịu phần giảm sút; xe bị người khác làm hỏng thì có quyền yêu cầu bồi thường. Cần định giá hiện vật tại thời điểm phân chia, lập biên bản ghi nhận tình trạng, hoa lợi phát sinh.
Phân chia theo tỷ lệ. Khoản 3 Điều 659: di chúc chỉ xác định tỷ lệ trên tổng giá trị khối di sản thì tỷ lệ tính trên giá trị khối di sản còn lại tại thời điểm phân chia. Ví dụ: di chúc chia 60% - 40% tổng di sản. Nếu khối di sản đã giảm do thanh toán nghĩa vụ của người chết, mỗi người nhận tỷ lệ tương ứng trên phần còn lại, không phải trên giá trị ban đầu. Cần xác định giá trị khối di sản còn lại trước khi áp tỷ lệ.
Lưu ý chung. Người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc vẫn được hưởng phần theo pháp luật; khi phân chia phải trừ phần này trước. Thỏa thuận khác về phân chia phải lập thành văn bản, có công chứng hoặc chứng thực khi liên quan bất động sản. Nên lập biên bản phân chia di sản ghi rõ hiện vật, giá trị, hoa lợi, nghĩa vụ tài sản để hạn chế tranh chấp về sau.
Kết luận. Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) xác lập nguyên tắc nền tảng: phân chia di sản theo di chúc trước hết phải tôn trọng ý chí của người để lại di chúc. Ý chí đó là thước đo quyết định cách chia, đối tượng nhận và hình thức nhận di sản.
Ba quy tắc tại Điều 659 khóa chặt các tình huống thực tế thường phát sinh. Khoản 1 giải quyết di chúc thiếu xác định phần của từng người: di sản chia đều cho những người được chỉ định, trừ khi có thỏa thuận khác. Khoản 2 điều chỉnh chia theo hiện vật: người thừa kế nhận hiện vật kèm hoa lợi, lợi tức, đồng thời chịu phần giá trị giảm sút đến thời điểm phân chia; nếu hiện vật bị tiêu hủy do lỗi của người khác thì có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại. Khoản 3 xử lý di chúc chỉ định tỷ lệ trên tổng giá trị khối di sản: tỷ lệ tính trên giá trị khối di sản còn lại tại thời điểm phân chia.
Ví dụ thực tiễn: di chúc để lại một căn nhà cho A và B, không ghi rõ phần mỗi người. Theo khoản 1, A và B mỗi người được một nửa, trừ khi hai người thỏa thuận khác. Nếu di chúc chia theo tỷ lệ 60% – 40% trên tổng giá trị khối di sản, thì theo khoản 3, tỷ lệ này áp trên giá trị khối di sản còn vào thời điểm phân chia, không phải giá trị tại thời điểm mở thừa kế. Trường hợp di chúc định đoạt hiện vật cụ thể, người thừa kế nhận hiện vật kèm hoa lợi, lợi tức phát sinh, đồng thời chịu phần giá trị giảm sút của hiện vật tính đến lúc phân chia theo khoản 2.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
