Điều 9. Phân loại tội phạm 1. Căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội được quy định trong Bộ luật này, tội phạm được phân thành 04 loại sau đây: a) Tội phạm ít nghiêm trọng là tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội không lớn mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật này quy định đối với tội ấy là phạt tiền, phạt cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù đến 03 năm; b) Tội phạm nghiêm trọng là tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội lớn mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật này quy định đối với tội ấy là từ trên 03 năm tù đến 07 năm tù; c) Tội phạm rất nghiêm trọng là tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội rất lớn mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật này quy định đối với tội ấy là từ trên 07 năm tù đến 15 năm tù; d) Tội phạm đặc biệt nghiêm trọng là tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội đặc biệt lớn mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật này quy định đối với tội ấy là từ trên 15 năm tù đến 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình. 2. Tội phạm do pháp nhân thương mại thực hiện được phân loại căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội theo quy định tại khoản 1 Điều này và quy định tương ứng đối với các tội phạm được quy định tại
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Vị trí và chức năng. Điều 9 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định phân loại tội phạm — cơ sở xuyên suốt của toàn Bộ luật. Phân loại quyết định khung hình phạt, thẩm quyền điều tra – truy tố – xét xử, thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, án treo, đương nhiên xóa án tích, và việc áp dụng các chế định như tội phạm ít nghiêm trọng khởi tố theo yêu cầu.
Tiêu chí kép. Khoản 1 Điều 9 dùng hai tiêu chí: (i) tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi; (ii) mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật quy định. Tiêu chí thứ hai mang tính định lượng, dễ áp dụng; tiêu chí thứ nhất mang tính định tính, định hướng lượng hình. Bốn loại: ít nghiêm trọng (đến 03 năm tù, cải tạo không giam giữ, phạt tiền); nghiêm trọng (trên 03 – 07 năm); rất nghiêm trọng (trên 07 – 15 năm); đặc biệt nghiêm trọng (trên 15 – 20 năm, chung thân, tử hình).
Ví dụ thực tiễn. Tội trộm cắp tài sản theo khoản 1 Điều 173 có khung đến 03 năm tù — thuộc tội phạm ít nghiêm trọng; theo khoản 4 Điều 173 khung đến 20 năm tù — thuộc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Cùng một tội danh nhưng khác khung → khác loại tội phạm. Hệ quả: Điều 65 (án treo) chỉ áp dụng cho mức án đến 03 năm; Điều 27 (thời hiệu) 05 năm với tội ít nghiêm trọng, 20 năm với tội đặc biệt nghiêm trọng.
Pháp nhân thương mại. Khoản 2 Điều 9 mở rộng phân loại cho pháp nhân thương mại phạm tội, căn cứ khoản 1 và quy định tương ứng tại các điều về trách nhiệm hình sự pháp nhân (Điều 75, 76). Điểm mới so với Bộ luật 1999, phù hợp yêu cầu đấu tranh với tội phạm kinh tế, môi trường do tổ chức thực hiện.
Lưu ý áp dụng. Phân loại căn cứ khung hình phạt cao nhất của tội danh bị truy tố, không căn cứ mức án tòa tuyên. Việc xác định sai loại tội phạm dẫn đến áp dụng sai thời hiệu, sai điều kiện án treo — là căn cứ kháng nghị, giám đốc thẩm.
Nội dung điều luật. Điều 9 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) quy định việc phân loại tội phạm dựa trên hai tiêu chí: tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội và mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật quy định đối với tội ấy. Khoản 1 chia tội phạm thành 04 loại:
Phân tích. Tiêu chí định lượng (mức cao nhất của khung hình phạt) là căn cứ trực tiếp, dễ áp dụng; tiêu chí định tính (tính chất, mức độ nguy hiểm) mang tính bổ trợ, bảo đảm phân loại phù hợp bản chất hành vi. Cần lưu ý "mức cao nhất của khung hình phạt" là mức tối đa của khung cụ thể trong điều luật, không phải mức hình phạt tòa án tuyên. Ví dụ: tội trộm cắp tài sản theo khoản 1 Điều 173 có khung đến 03 năm tù — thuộc tội ít nghiêm trọng; theo khoản 4 Điều 173 có khung đến 20 năm tù — thuộc tội đặc biệt nghiêm trọng. Việc phân loại có ý nghĩa với nhiều chế định: xác định thẩm quyền điều tra, truy tố, xét xử; áp dụng thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự (Điều 27); điều kiện tha tù trước thời hạn (Điều 66); án treo (Điều 65); xóa án tích (Điều 70–73).
Quy định liên quan. Khoản 2 Điều 9 xác định tội phạm do pháp nhân thương mại thực hiện được phân loại theo khoản 1 và quy định tương ứng tại Mục 2 Chương XI (các tội phạm về môi trường, kinh tế, lao động...). Điều 9 còn liên hệ trực tiếp với Điều 8 (khái niệm tội phạm), Điều 26 (khái niệm tội phạm), Điều 27 (thời hiệu), Điều 65, 66, 70–73 về chế định liên quan đến phân loại.
Căn cứ phân loại. Khoản 1 Điều 9 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) xác định hai tiêu chí: tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội và mức cao nhất của khung hình phạt. Đây là tiêu chí kép, không phải tiêu chí hình thức thuần túy. Tính chất, mức độ nguy hiểm phản ánh bản chất nội dung; khung hình phạt là thước đo pháp lý hóa mức độ ấy. Khi hai tiêu chí xung đột, khung hình phạt giữ vai trò quyết định kỹ thuật phân loại, bảo đảm tính xác định và khả năng áp dụng thống nhất.
Bốn loại tội phạm. Tội phạm ít nghiêm trọng: mức cao nhất của khung hình phạt là phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc tù đến 03 năm (điểm a). Tội phạm nghiêm trọng: trên 03 năm đến 07 năm tù (điểm b). Tội phạm rất nghiêm trọng: trên 07 năm đến 15 năm tù (điểm c). Tội phạm đặc biệt nghiêm trọng: trên 15 năm đến 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình (điểm d). Các mốc 03, 07, 15, 20 năm là ranh giới định lượng, loại trừ sự tùy nghi.
Dấu hiệu pháp lý cần lưu ý. Thứ nhất, chỉ căn cứ mức cao nhất của khung hình phạt, không căn cứ mức thấp nhất hay hình phạt tuyên thực tế. Thứ hai, khung hình phạt được xét theo từng tội danh và từng khung cụ thể trong Bộ luật, không theo hình phạt tổng hợp. Thứ ba, hình phạt bổ sung không tham gia phân loại. Ví dụ: tội trộm cắp tài sản theo khoản 1 Điều 173 có khung đến 03 năm tù — tội phạm ít nghiêm trọng; theo khoản 4 Điều 173 có khung đến 20 năm tù — tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Cùng một tội danh nhưng khác khung thì khác loại tội phạm.
Pháp nhân thương mại. Khoản 2 Điều 9 quy định tội phạm do pháp nhân thương mại thực hiện được phân loại theo khoản 1 và quy định tương ứng tại các điều luật về tội phạm của pháp nhân thương mại. Cơ sở phân loại vẫn là tính chất, mức độ nguy hiểm và mức cao nhất của khung hình phạt áp dụng cho pháp nhân, không quy đổi sang hình phạt của thể nhân.
Ý nghĩa. Phân loại tội phạm tại Điều 9 là căn cứ xác định thẩm quyền điều tra, truy tố, xét xử, thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, điều kiện áp dụng các chế định như tội phạm ít nghiêm trọng khởi tố theo yêu cầu, án treo, tha tù trước thời hạn có điều kiện.
Mối liên hệ với các điều luật khác trong Bộ luật Hình sự
Điều 9 giữ vai trò trung tâm, chi phối nhiều chế định xuyên suốt Bộ luật Hình sự 2015. Việc phân loại tội phạm tại Điều 9 là tiền đề để áp dụng thống nhất các quy định về tuổi chịu trách nhiệm hình sự, thời hiệu truy cứu, hình phạt và các chế định khác.
Thứ nhất, liên hệ với Điều 12 về tuổi chịu trách nhiệm hình sự. Khoản 2 Điều 12 xác định người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng và một số tội phạm nghiêm trọng cụ thể. Như vậy, kết quả phân loại theo Điều 9 trực tiếp quyết định người chưa thành niên có bị truy cứu hay không. Ví dụ: hành vi cố ý gây thương tích thuộc khoản 2 Điều 134 (khung đến 07 năm tù) là tội phạm nghiêm trọng — người 14 tuổi không bị truy cứu nếu không thuộc danh mục liệt kê tại khoản 2 Điều 12.
Thứ hai, liên hệ với Điều 27 về thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự. Thời hiệu được ấn định theo mức phân loại: 05 năm (ít nghiêm trọng), 10 năm (nghiêm trọng), 15 năm (rất nghiêm trọng), 20 năm (đặc biệt nghiêm trọng). Do đó, việc xác định đúng loại tội theo Điều 9 là căn cứ bắt buộc để tính thời hiệu.
Thứ ba, liên hệ với Điều 32 về các loại hình phạt và Điều 65 về án treo. Điều 65 chỉ cho phép án treo khi mức phạt tù không quá 03 năm — tương ứng ranh giới tội phạm ít nghiêm trọng. Tương tự, Điều 29 về miễn trách nhiệm hình sự, Điều 91 về xử lý người dưới 18 tuổi đều viện dẫn trực tiếp đến kết quả phân loại.
Thứ tư, liên hệ với khoản 2 Điều 9 và các tội phạm của pháp nhân thương mại (Chương XI, từ Điều 75 đến Điều 89). Trách nhiệm hình sự của pháp nhân được phân loại theo khung hình phạt tương ứng quy định tại các điều luật về tội phạm cụ thể. Ví dụ: tội rửa tiền tại Điều 324 áp dụng cho pháp nhân với khung cao nhất đến 15 năm tù — thuộc tội phạm rất nghiêm trọng theo điểm c khoản 1 Điều 9.
Như vậy, Điều 9 không tồn tại độc lập mà là "chìa khóa" phân loại, bảo đảm tính hệ thống và nhất quán của toàn bộ Bộ luật Hình sự.
Thực tiễn áp dụng và lưu ý
Phân loại tội phạm tại Điều 9 là thao tác kỹ thuật bắt buộc, ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều chế định: thẩm quyền điều tra, truy tố, xét xử; thời hạn tạm giam; thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự; điều kiện áp dụng án treo, cải tạo không giam giữ; và cả việc xác định tội phạm có tổ chức.
Tiêu chí phân loại là mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật quy định đối với tội ấy, không phải mức hình phạt Tòa án tuyên. Ví dụ: hành vi trộm cắp tài sản thuộc khoản 1 Điều 173 có khung đến 03 năm tù — tội phạm ít nghiêm trọng, dù bị cáo bị tuyên 06 tháng tù. Ngược lại, hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản thuộc khoản 4 Điều 174 có khung đến 20 năm tù hoặc tù chung thân — tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, dù Tòa tuyên 07 năm tù.
Lưu ý quan trọng: khi một tội danh có nhiều khung hình phạt, việc phân loại phải gắn với khung được áp dụng cho hành vi cụ thể, không lấy khung cao nhất của điều luật. Cùng tội trộm cắp, hành vi thuộc khoản 1 là ít nghiêm trọng; thuộc khoản 4 (chiếm đoạt từ 500 triệu đồng trở lên) là rất nghiêm trọng. Do đó phải xác định đúng khung trước khi phân loại.
Thực tiễn còn vướng khi tội phạm có khung "phạt tù đến 03 năm" nhưng kèm phạt tiền hoặc cải tạo không giam giữ — vẫn xếp vào ít nghiêm trọng theo điểm a khoản 1. Việc phân loại sai dẫn đến áp dụng sai thời hiệu (Điều 27) và thời hạn tạm giam (Điều 173 Bộ luật Tố tụng hình sự), ảnh hưởng quyền của bị can, bị cáo.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
