Điều 654. Quan hệ thừa kế giữa con riêng và bố dượng, mẹ kế Con riêng và bố dượng, mẹ kế nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con thì được thừa kế di sản của nhau và còn được thừa kế di sản theo quy định tại Điều 652 và Điều 653 của Bộ luật này.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Điều 654 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: "Con riêng và bố dượng, mẹ kế nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con thì được thừa kế di sản của nhau và còn được thừa kế di sản theo quy định tại Điều 652 và Điều 653 của Bộ luật này."
Điều luật xác lập hai hệ quả pháp lý. Thứ nhất, con riêng và bố dượng, mẹ kế được thừa kế di sản của nhau theo di chúc hoặc theo pháp luật, với điều kiện tồn tại quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng thực tế như cha con, mẹ con. Thứ hai, khi đủ điều kiện, họ còn thuộc diện thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc theo Điều 652 và được hưởng di sản thừa kế thế vị theo Điều 653.
Điều kiện cốt lõi là "quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con". Đây là quan hệ thực tế, không phụ thuộc việc đăng ký hộ tịch hay đăng ký nuôi con nuôi. Cần đánh giá đồng thời: thời gian chung sống, mức độ chăm sóc, nuôi dưỡng về vật chất và tinh thần, sự gắn bó như quan hệ cha mẹ – con đẻ. Quan hệ chăm sóc đơn thuần, ngắn ngày hoặc chỉ mang tính hình thức không đủ căn cứ.
Ví dụ: Ông A kết hôn với bà B. Con riêng của bà B là C (10 tuổi) sống chung, được ông A nuôi dưỡng, chăm sóc đến khi trưởng thành. Ông A qua đời không để lại di chúc. C thuộc diện thừa kế theo pháp luật của ông A theo điểm a khoản 1 Điều 651, đồng thời nếu C chưa thành niên hoặc mất khả năng lao động thì được hưởng phần di sản theo Điều 652 dù ông A có di chúc. Ngược lại, nếu C chỉ gặp ông A vài lần, không có quan hệ nuôi dưỡng, C không được thừa kế di sản của ông A.
Lưu ý: quyền thừa kế theo Điều 654 không đương nhiên phát sinh từ quan hệ hôn nhân giữa cha/mẹ ruột và bố dượng/mẹ kế; phải chứng minh quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng thực tế.
Điều kiện áp dụng. Điều 654 Bộ luật Dân sự 2015 đặt một điều kiện duy nhất: con riêng và bố dượng, mẹ kế phải có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con. Quan hệ này hình thành từ việc nuôi dưỡng thực tế — cùng chung sống, nuôi ăn ở, giáo dục, quan tâm lẫn nhau — chứ không phụ thuộc vào việc đăng ký hộ tịch hay việc cha mẹ kết hôn. Điều luật không đòi hỏi thủ tục nuôi con nuôi theo Luật Nuôi con nuôi; chỉ cần chứng minh được sự chăm sóc, nuôi dưỡng trên thực tế. Khi điều kiện này thỏa mãn, con riêng và bố dượng, mẹ kế được thừa kế di sản của nhau, đồng thời còn được thừa kế theo Điều 652 (thừa kế thế vị) và Điều 653 (quan hệ thừa kế giữa con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi).
Thủ tục áp dụng. Pháp luật không quy định thủ tục riêng để xác lập quan hệ thừa kế này. Khi có tranh chấp, Tòa án xác định quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng dựa trên chứng cứ: giấy tờ về nơi cư trú, sổ hộ khẩu, lời khai nhân chứng, tài liệu chứng minh việc nuôi dưỡng, giáo dục. Người yêu cầu phải chứng minh quan hệ thực tế này theo Điều 91 Bộ luật Tố tụng dân sự về nghĩa vụ chứng minh.
Ví dụ. Ông A kết hôn với bà B; con riêng của bà B là C (10 tuổi) về sống cùng ông A, được ông nuôi dưỡng, cho ăn học đến khi trưởng thành. Khi ông A mất không để lại di chúc, C thuộc diện thừa kế theo pháp luật đối với di sản của ông A theo Điều 654 và hàng thừa kế thứ nhất tại Điều 651. Ngược lại, nếu C chỉ thỉnh thoảng đến thăm, không được ông A nuôi dưỡng, điều kiện "chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con" không đạt, C không được thừa kế di sản của ông A theo điều luật này.
Lưu ý thực tiễn
Theo Điều 654 Bộ luật Dân sự 2015, con riêng chỉ được thừa kế di sản của bố dượng, mẹ kế (và ngược lại) khi giữa họ có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con. Đây là điều kiện mang tính "mở" nhưng cũng đặt ra nhiều tranh cãi trên thực tế, vì luật không định nghĩa cụ thể thế nào là "chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con".
Thứ nhất, về chứng cứ chứng minh quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng. Tòa án thường căn cứ vào thời gian chung sống, việc cùng ăn ở, chu cấp, giáo dục, điều kiện kinh tế và sự thừa nhận của các bên. Ví dụ, con riêng về sống với mẹ kế từ nhỏ, được mẹ kế nuôi ăn học đến khi trưởng thành thì dù không có giấy tờ nuôi con nuôi, quan hệ thừa kế vẫn có thể được xác lập. Ngược lại, nếu con riêng chỉ thỉnh thoảng thăm hỏi, không có sự gắn bó, nuôi dưỡng thực chất thì khó được thừa kế.
Thứ hai, cần phân biệt với quan hệ cha mẹ nuôi. Điều 654 xác lập quan hệ thừa kế theo thực tế chăm sóc, không đòi hỏi phải đăng ký nuôi con nuôi theo Luật Nuôi con nuôi. Đồng thời, con riêng đáp ứng điều kiện này còn được thừa kế theo Điều 652 (thừa kế thế vị) và Điều 653 (thừa kế giữa con nuôi và cha mẹ nuôi), mở rộng đáng kể quyền lợi.
Thứ ba, lưu ý về nghĩa vụ ngược lại. Quan hệ này có tính hai chiều: bố dượng, mẹ kế cũng được thừa kế di sản của con riêng nếu đáp ứng điều kiện tương tự. Trên thực tế, nhiều tranh chấp phát sinh khi các con ruột phản đối việc con riêng "chia phần", đòi hỏi phải có chứng cứ vững chắc và thường phải giải quyết tại Tòa án.
Tóm lại, khi lập di chúc hoặc giải quyết tranh chấp, các bên nên thu thập đầy đủ chứng cứ về quá trình chung sống, chăm sóc để bảo đảm quyền thừa kế theo Điều 654.
Kết luận
Như vậy, Điều 654 Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) đã xác lập một cơ sở pháp lý rõ ràng cho quan hệ thừa kế giữa con riêng với bố dượng, mẹ kế. Điều luật không đương nhiên thừa nhận quan hệ thừa kế giữa các chủ thể này chỉ dựa trên quan hệ hôn nhân của cha hoặc mẹ ruột với người kế, mà đòi hỏi điều kiện thực chất: giữa họ phải có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con. Khi điều kiện này được thỏa mãn, con riêng và bố dượng, mẹ kế được thừa kế di sản của nhau theo di chúc và theo pháp luật; đồng thời, họ còn được hưởng các quyền theo Điều 652 (thừa kế thế vị) và Điều 653 (thừa kế giữa con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi) của Bộ luật này.
Về thực tiễn, việc xác định "quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con" thường dựa trên các chứng cứ như thời gian chung sống, việc nuôi dưỡng, giáo dục, cấp dưỡng, chăm sóc khi ốm đau, sự thừa nhận của gia đình và xã hội. Chẳng hạn, một người từ nhỏ được bố dượng nuôi dưỡng, cho ăn học, cùng sinh sống trong một gia đình nhiều năm thì khi bố dượng qua đời, người con riêng có thể được xem là người thừa kế theo pháp luật bên cạnh con đẻ, nếu chứng minh được quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng như cha con. Ngược lại, nếu chỉ tồn tại quan hệ hôn nhân giữa mẹ ruột và bố dượng nhưng không có sự gắn bó, nuôi dưỡng thực chất thì không phát sinh quyền thừa kế theo Điều 654.
Tóm lại, Điều 654 Bộ luật Dân sự 2015 thể hiện sự ghi nhận của pháp luật đối với những quan hệ gia đình hình thành trên cơ sở tình cảm và trách nhiệm nuôi dưỡng thực tế, đồng thời bảo đảm sự công bằng giữa con đẻ, con riêng, con nuôi trong việc hưởng di sản thừa kế.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
