Điều 653. Quan hệ thừa kế giữa con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi và cha đẻ, mẹ đẻ Con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau và còn được thừa kế di sản theo quy định tại Điều 651 và Điều 652 của Bộ luật này.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Nội dung Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015
Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) quy định: “Con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau và còn được thừa kế di sản theo quy định tại Điều 651 và Điều 652 của Bộ luật này.”
Điều luật xác lập hai hệ quả pháp lý. Thứ nhất, giữa con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi phát sinh quan hệ thừa kế theo pháp luật và theo di chúc như quan hệ huyết thống. Con nuôi thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cha nuôi, mẹ nuôi; ngược lại cha nuôi, mẹ nuôi cũng thuộc hàng thừa kế thứ nhất của con nuôi theo Điều 651. Thứ hai, con nuôi còn được hưởng di sản theo Điều 652 (thừa kế thế vị) khi cha nuôi, mẹ nuôi chết trước hoặc cùng thời điểm với cha đẻ, mẹ đẻ của người để lại di sản mà con nuôi là người thừa kế thế vị.
Cần phân biệt: Điều 653 chỉ điều chỉnh quan hệ giữa con nuôi với cha nuôi, mẹ nuôi. Quan hệ thừa kế giữa con nuôi với cha đẻ, mẹ đẻ vẫn tồn tại theo pháp luật, trừ trường hợp pháp luật về hôn nhân và gia đình có quy định khác. Con nuôi không đương nhiên mất quyền thừa kế di sản của cha đẻ, mẹ đẻ.
Ví dụ thực tiễn: Ông A nhận cháu B làm con nuôi hợp pháp. Ông A chết không để lại di chúc, di sản gồm một căn nhà. Theo Điều 651 và Điều 653, B thuộc hàng thừa kế thứ nhất, được hưởng phần di sản ngang với con đẻ của ông A. Nếu con đẻ của ông A chết trước ông A và có con, người cháu đó được thừa kế thế vị theo Điều 652; B với tư cách con nuôi cũng được áp dụng quy định thế vị tương ứng khi đủ điều kiện.
Việc xác lập quan hệ nuôi con nuôi phải hợp pháp theo Luật Nuôi con nuôi; nếu không có đăng ký nuôi con nuôi, quan hệ thừa kế theo Điều 653 không phát sinh.
Điều kiện áp dụng. Quan hệ thừa kế giữa con nuôi với cha nuôi, mẹ nuôi chỉ phát sinh khi việc nuôi con nuôi hợp pháp theo quy định của Luật Nuôi con nuôi. Đăng ký nuôi con nuôi tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền là căn cứ xác lập quan hệ cha mẹ – con giữa người nhận nuôi và người được nhận nuôi. Nuôi con nuôi không đăng ký không làm phát sinh quan hệ thừa kế theo Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015.
Theo Điều 653, con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau. Đồng thời, con nuôi còn được thừa kế di sản theo Điều 651 (thừa kế theo pháp luật) và Điều 652 (thừa kế thế vị). Nghĩa là con nuôi thuộc hàng thừa kế thứ nhất của cha nuôi, mẹ nuôi, ngang với con đẻ, vợ, chồng. Con nuôi cũng được hưởng thừa kế thế vị khi cha nuôi, mẹ nuôi chết trước ông bà nội, ngoại của người nhận nuôi.
Thủ tục áp dụng. Khi phát sinh tranh chấp hoặc yêu cầu chia di sản, người thừa kế xuất trình Giấy chứng nhận nuôi con nuôi hoặc trích lục đăng ký nuôi con nuôi để chứng minh quan hệ. Trường hợp di chúc không đề cập, con nuôi vẫn hưởng theo pháp luật nếu không thuộc trường hợp bị truất quyền theo Điều 621. Thẩm quyền giải quyết tranh chấp thừa kế thuộc Tòa án nhân dân cấp huyện nơi có di sản hoặc nơi cư trú của người thừa kế.
Ví dụ. Ông A nhận cháu B làm con nuôi, đăng ký tại UBND xã. Ông A chết không để lại di chúc. B thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo Điều 651, hưởng phần di sản ngang với con đẻ của ông A. Nếu B chết trước ông A, con của B được thừa kế thế vị phần của B theo Điều 652.
Xác lập quan hệ nuôi con nuôi hợp pháp. Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015 chỉ phát sinh hiệu lực thừa kế khi việc nuôi con nuôi được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo Luật Nuôi con nuôi. Nuôi con nuôi "trên thực tế" không đăng ký không làm phát sinh quyền thừa kế giữa con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi. Trường hợp nuôi dưỡng thực tế nhưng không đăng ký, con nuôi chỉ có thể được hưởng di sản nếu thuộc diện thừa kế theo pháp luật khác hoặc theo di chúc.
Quan hệ hai chiều. Điều 653 khẳng định con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi "được thừa kế di sản của nhau", đồng thời "còn được thừa kế di sản theo quy định tại Điều 651 và Điều 652". Nghĩa là con nuôi vừa là người thừa kế theo pháp luật ở hàng thừa kế thứ nhất của cha nuôi, mẹ nuôi, vừa có thể hưởng di sản theo di chúc hoặc theo các trường hợp thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc.
Ví dụ thực tiễn. Ông A nhận B làm con nuôi, đăng ký hợp pháp. Ông A chết không để lại di chúc, còn vợ và một con đẻ C. Theo Điều 651, B và C cùng thuộc hàng thừa kế thứ nhất, hưởng phần di sản bằng nhau (cùng vợ ông A). Nếu ông A lập di chúc truất quyền thừa kế của B nhưng B chưa thành niên hoặc không có khả năng lao động, B vẫn được hưởng phần di sản theo Điều 644 (không phụ thuộc nội dung di chúc).
Lưu ý về quan hệ với cha đẻ, mẹ đẻ. Điều 653 chỉ điều chỉnh quan hệ thừa kế giữa con nuôi với cha nuôi, mẹ nuôi. Quyền thừa kế giữa con nuôi với cha đẻ, mẹ đẻ và ngược lại được xác định theo các điều luật khác của Bộ luật Dân sự về thừa kế theo pháp luật và theo di chúc, không bị loại trừ bởi quan hệ nuôi con nuôi, trừ khi pháp luật về nuôi con nuôi có quy định chấm dứt quan hệ đó.
Khuyến nghị. Khi có tranh chấp, cần xuất trình Giấy chứng nhận nuôi con nuôi hoặc quyết định công nhận nuôi con nuôi để chứng minh quan hệ. Người lập di chúc nên ghi rõ ý định đối với con nuôi để tránh tranh cãi về phạm vi Điều 653 và Điều 644.
Kết luận. Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) xác lập quan hệ thừa kế hai chiều giữa con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi. Con nuôi được thừa kế di sản của cha nuôi, mẹ nuôi; ngược lại, cha nuôi, mẹ nuôi cũng được thừa kế di sản của con nuôi. Quan hệ này không chỉ dừng ở di sản thừa kế theo pháp luật mà còn mở rộng: con nuôi được thừa kế theo Điều 651 (thừa kế theo pháp luật) và Điều 652 (thừa kế thế vị).
Hệ quả pháp lý cần lưu ý:
Ví dụ thực tiễn: Ông A nhận B làm con nuôi hợp pháp. Ông A chết không để lại di chúc. B thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo điểm a khoản 1 Điều 651, hưởng phần di sản ngang với con đẻ của ông A. Ngược lại, nếu B chết trước ông A, ông A được thừa kế di sản của B theo Điều 653. Nếu cha đẻ của B chết trước ông nội B, con của B được thừa kế thế vị phần di sản mà B lẽ ra được hưởng từ ông nội — theo Điều 652.
Kết luận: Điều 653 bảo đảm bình đẳng giữa con nuôi và con đẻ trong quan hệ thừa kế với cha mẹ nuôi, đồng thời mở rộng quyền thừa kế theo Điều 651 và Điều 652. Điều kiện tiên quyết là quan hệ nuôi con hợp pháp. Người áp dụng pháp luật cần xác minh tình trạng đăng ký nuôi con nuôi trước khi xác định quyền thừa kế.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
