Điều 648. Giải thích nội dung di chúc Trường hợp nội dung di chúc không rõ ràng dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau thì những người thừa kế theo di chúc phải cùng nhau giải thích nội dung di chúc dựa trên ý nguyện đích thực trước đây của người chết, có xem xét đến mối quan hệ của người chết với người thừa kế theo di chúc. Khi những người này không nhất trí về cách hiểu nội dung di chúc thì có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết. Trường hợp có một phần nội dung di chúc không giải thích được nhưng không ảnh hưởng đến các phần còn lại của di chúc thì chỉ phần không giải thích được không có hiệu lực. Chương XXIII THỪA KẾ THEO PHÁP LUẬT
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Nội dung Điều 648 Bộ luật Dân sự 2015
Điều 648 quy định ba nội dung cốt lõi về giải thích di chúc:
Thứ nhất, nguyên tắc tự giải thích. Khi nội dung di chúc không rõ ràng dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau, những người thừa kế theo di chúc phải cùng nhau giải thích. Căn cứ giải thích là ý nguyện đích thực trước đây của người chết, có xem xét mối quan hệ giữa người chết với người thừa kế theo di chúc. Điều luật đặt ý chí người lập di chúc lên hàng đầu, không suy đoán theo ý người thừa kế.
Thứ hai, cơ chế giải quyết bất đồng. Khi những người thừa kế theo di chúc không nhất trí về cách hiểu, họ có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết. Đây là quyền, không phải nghĩa vụ bắt buộc; các bên vẫn có thể thỏa thuận trước khi khởi kiện.
Thứ ba, hiệu lực từng phần. Trường hợp một phần nội dung di chúc không giải thích được nhưng không ảnh hưởng đến các phần còn lại thì chỉ phần không giải thích được không có hiệu lực. Các phần khác vẫn giữ nguyên hiệu lực.
Ví dụ thực tiễn: Ông A lập di chúc để lại "ngôi nhà cho con trai cả" nhưng không ghi địa chỉ, trong khi ông có hai ngôi nhà. Các con không thống nhất cách hiểu. Theo Điều 648, họ phải cùng giải thích dựa trên ý nguyện của ông A lúc sinh thời (nơi ông sinh sống, nơi con trai cả đang ở). Nếu vẫn bất đồng, một trong các con có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết. Nếu di chúc còn một điều khoản khác không rõ ràng (ví dụ tặng một khoản tiền không xác định) nhưng không ảnh hưởng việc định đoạt nhà, chỉ điều khoản tiền đó vô hiệu.
Điều 648 nằm trong Chương XXII về thừa kế theo di chúc, có ý nghĩa bảo đảm tôn trọng ý chí người chết, hạn chế tranh chấp và duy trì hiệu lực tối đa của di chúc.
Điều kiện áp dụng. Điều 648 Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra hai điều kiện. Thứ nhất, nội dung di chúc không rõ ràng, dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau. Đây là điều kiện tiên quyết: di chúc rõ ràng thì không phát sinh việc giải thích, dù các bên có bất đồng về quyền hưởng. Thứ hai, việc giải thích chỉ đặt ra khi có tranh chấp về cách hiểu giữa những người thừa kế theo di chúc. Sự mơ hồ phải thực sự tạo ra các cách hiểu khác nhau về cùng một nội dung định đoạt.
Thủ tục áp dụng. Bước một: các đồng thừa kế theo di chúc tự thương lượng, cùng nhau giải thích. Căn cứ giải thích là ý nguyện đích thực trước đây của người chết, có xem xét mối quan hệ giữa người chết với người thừa kế theo di chúc. Không được suy đoán tùy tiện; phải dựa trên dữ kiện thể hiện ý chí của người lập di chúc. Bước hai: khi không nhất trí, các bên có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết. Tòa án thụ lý theo thủ tục tố tụng dân sự, xác định cách hiểu phù hợp với ý nguyện của người chết.
Hệ quả của việc không giải thích được. Điều 648 quy định theo hướng có lợi cho hiệu lực tối đa của di chúc: nếu chỉ một phần nội dung không giải thích được và không ảnh hưởng đến các phần còn lại thì chỉ phần đó không có hiệu lực; các phần còn lại vẫn được thực hiện.
Ví dụ thực tiễn. Di chúc ghi: "Để lại căn nhà tại quận X cho con trai cả, phần còn lại chia đều cho các con." Cụm "phần còn lại" mơ hồ: toàn bộ di sản trừ căn nhà, hay chỉ phần giá trị chênh lệch sau khi trừ căn nhà? Các con không thống nhất. Theo Điều 648, trước hết họ phải cùng giải thích dựa trên ý nguyện của cha mẹ lúc lập di chúc; không thống nhất thì yêu cầu Tòa án giải quyết. Nếu một điều khoản phụ nào đó hoàn toàn không thể xác định ý nghĩa mà không kéo theo các điều khoản khác, chỉ điều khoản đó bị vô hiệu.
Lưu ý: giải thích di chúc khác với việc xác định di chúc vô hiệu theo Điều 650; chỉ khiếm khuyết về nội dung mới thuộc phạm vi Điều 648.
Tranh chấp thường phát sinh khi người lập di chúc đã chết. Điều 648 Bộ luật Dân sự 2015 xác lập thứ tự ưu tiên: người thừa kế theo di chúc tự thương lượng, bất đồng thì yêu cầu Tòa án. Thực tiễn cho thấy giai đoạn thương lượng hầu như thất bại khi tài sản có giá trị lớn hoặc giữa các đồng thừa kế vốn đã mâu thuẫn từ trước.
Tiêu chí giải thích chỉ dựa trên ý nguyện đích thực của người chết. Người thừa kế không được suy diễn theo hướng có lợi cho mình. Tòa án thường thu thập chứng cứ ngoài di chúc để xác định ý nguyện: bản nháp trước đó, thư từ, lời khai người làm chứng, thói quen sinh hoạt, quan hệ tình cảm giữa người chết và từng người thừa kế. Ví dụ: di chúc ghi "để lại căn nhà cho đứa con út" nhưng người chết có hai con, con thứ hai sinh sau khi lập di chúc — phải xác định thời điểm lập di chúc, ai là "con út" theo ý người chết lúc đó, không theo thứ tự sinh hiện tại.
Nguyên tắc tách phần vô hiệu. Khoản cuối Điều 648 quy định phần không giải thích được chỉ vô hiệu cục bộ, không kéo theo toàn bộ di chúc. Thực tiễn: di chúc định đoạt ba thửa đất, một thửa ghi mô tả mâu thuẫn không xác định được vị trí — chỉ phần đó vô hiệu và tài sản đó chia theo pháp luật, hai thửa còn lại vẫn theo di chúc. Đây là quy định có lợi, người thừa kế nên viện dẫn để bảo toàn phần di chúc rõ ràng.
Khuyến nghị phòng ngừa. Người lập di chúc nên ghi rõ họ tên, số giấy tờ, mô tả tài sản kèm số thửa, diện tích, địa chỉ; tránh cụm từ mơ hồ như "phần lớn", "chỗ ở cũ", "các con tự chia". Di chúc rõ ràng loại bỏ nhu cầu giải thích, tránh tranh chấp và tiết kiệm chi phí tố tụng.
Điều 648 Bộ luật Dân sự 2015 khép lại cơ chế giải thích di chúc theo ba tầng: ưu tiên thỏa thuận giữa những người thừa kế theo di chúc, lấy ý nguyện đích thực của người chết làm thước đo, và Tòa án là chốt chặn cuối cùng khi không đạt đồng thuận. Cơ chế này vừa tôn trọng quyền tự định đoạt của người lập di chúc, vừa bảo đảm di chúc được thực hiện đúng ý chí thay vì bị vô hiệu hóa một cách máy móc chỉ vì câu chữ tối nghĩa.
Điểm cần lưu ý là nguyên tắc "cứu vãn" tại khoản 3: chỉ phần nội dung không giải thích được mới mất hiệu lực, các phần còn lại vẫn được giữ nguyên. Chẳng hạn, di chúc ghi "để lại căn nhà tại quận X và số tiết kiệm cho các con" nhưng không xác định rõ con nào nhận phần nào — nếu phần chia nhà giải thích được còn phần tiết kiệm thì không, chỉ phần tiết kiệm không có hiệu lực và được chia theo pháp luật, phần nhà vẫn thực hiện theo di chúc. Cách xử lý này hạn chế tối đa việc phá vỡ ý nguyện của người chết.
Thực tiễn cho thấy tranh chấp thường phát sinh khi người lập di chúc dùng từ ngữ địa phương, viết tay khó đọc, hoặc không nêu rõ tỷ lệ phân chia. Người thừa kế nên ghi nhận quá trình thỏa thuận bằng văn bản có công chứng để tránh phát sinh tranh cãi về sau; khi bất đồng, cần khởi kiện yêu cầu Tòa án giải thích nội dung di chúc theo Điều 648 thay vì tự ý chiếm giữ hoặc phân chia tài sản.
Về tổng thể, Điều 648 thể hiện sự cân bằng giữa quyền tự định đoạt và tính ổn định của quan hệ thừa kế. Người lập di chúc nên soạn thảo rõ ràng, cụ thể về người nhận, tài sản và tỷ lệ để giảm thiểu nhu cầu giải thích; người thừa kế cần chủ động thương lượng trên cơ sở thiện chí và ý nguyện đích thực của người chết trước khi đưa vụ việc ra cơ quan tài phán.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
