Điều 42. Chủ sở hữu quyền tác giả, chủ sở hữu quyền liên quan là Nhà nước86 1. Nhà nước là đại diện chủ sở hữu quyền tác giả, chủ sở hữu quyền liên quan trong các trường hợp sau đây: a)87 Tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng được sáng tạo bằng ngân sách nhà nước theo phương thức đặt hàng, giao nhiệm vụ, đấu thầu; b) Tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng được chủ sở hữu quyền tác giả, chủ sở hữu quyền liên quan, đồng chủ sở hữu quyền tác giả, đồng chủ sở hữu quyền liên quan chuyển giao quyền tác giả, quyền liên quan cho Nhà nước; c) Tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng trong thời hạn bảo hộ mà chủ sở hữu quyền tác giả, chủ sở hữu quyền liên quan, đồng chủ sở hữu quyền tác giả, đồng chủ sở hữu quyền liên quan chết không có người thừa kế; người thừa kế từ chối nhận di sản hoặc không được quyền hưởng di sản. 2. Nhà nước đại diện quản lý quyền tác giả, quyền liên quan trong các trường hợp sau đây: Điều này được sửa đổi, bổ sung lần thứ hai theo quy định tại khoản 12 Điều 1 của Luật số 07/2022/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2023. Điều này được sửa đổi, bổ sung lần thứ nhất theo quy định tại khoản 12 Điều 1 của Luật số 36/2009/QH12 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2010. Điều này được sửa đổi, bổ sung lần thứ hai theo quy định tại khoản 12 Điều 1 của Luật số 0
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Kết cấu Điều 42. Điều 42 quy định Nhà nước là chủ thể đặc biệt trong quan hệ quyền tác giả, quyền liên quan, gồm ba nhóm nội dung: (i) Nhà nước là đại diện chủ sở hữu (khoản 1); (ii) Nhà nước đại diện quản lý quyền (khoản 2); (iii) xác định cơ quan đại diện chủ sở hữu, cơ quan đại diện quản lý (khoản 3).
Khoản 1 – Nhà nước là đại diện chủ sở hữu. Ba trường hợp: (a) tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng sáng tạo bằng ngân sách nhà nước theo phương thức đặt hàng, giao nhiệm vụ, đấu thầu; (b) được chủ sở hữu, đồng chủ sở hữu chuyển giao quyền cho Nhà nước; (c) trong thời hạn bảo hộ mà chủ sở hữu, đồng chủ sở hữu chết không có người thừa kế, người thừa kế từ chối nhận di sản hoặc không được quyền hưởng di sản. Điểm (c) thể hiện cơ chế "quyền vô chủ" – tránh tác phẩm rơi vào trạng thái không ai quản lý, bảo đảm khai thác hợp pháp. Ví dụ: phim tài liệu do đài truyền hình sản xuất bằng kinh phí ngân sách đặt hàng thuộc điểm (a); tác phẩm hội họa của tác giả qua đời không có thừa kế thuộc điểm (c).
Khoản 2 – Nhà nước đại diện quản lý quyền. Không phải là chủ sở hữu mà chỉ đại diện quản lý, gồm: (a) tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng không thể tìm được hoặc không xác định được chủ sở hữu, đồng chủ sở hữu (tác phẩm mồ côi); (b) tác phẩm khuyết danh cho đến khi xác định được danh tính tác giả, đồng tác giả, chủ sở hữu, đồng chủ sở hữu, trừ trường hợp khoản 2 Điều 41 Luật này. Điểm (a) được sửa đổi, bổ sung bởi điểm a khoản 12 Điều 1 Luật số 131/2025/QH15, hiệu lực từ ngày 01/4/2026. Phân biệt với khoản 1 rất quan trọng: ở khoản 2, quyền tài sản vẫn thuộc chủ sở hữu nếu được xác định lại; Nhà nước chỉ quản lý hộ.
Khoản 3 – Xác định cơ quan đại diện. Khoản 3 ấn định cơ quan sử dụng ngân sách nhà nước theo phương thức đặt hàng, giao nhiệm vụ, đấu thầu để tạo ra đối tượng quyền thuộc trường hợp điểm a khoản 1 chính là cơ quan đại diện chủ sở hữu. Quy định này khắc phục tình trạng thiếu đầu mối thực thi quyền. Trên thực tiễn, tranh chấp về việc cơ quan đặt hàng hay tác giả trực tiếp được hưởng lợi ích kinh tế thường được giải quyết căn cứ Điều 42 kết hợp Điều 41 về chủ sở hữu quyền tác giả, Điều 44 về thời hạn bảo hộ và Điều 20 về quyền tài sản, nhằm xác định đúng chủ thể và phạm vi quyền.
Lưu ý: Điều 42 chịu sửa đổi, bổ sung hai lần (Luật số 36/2009/QH12 và Luật số 07/2022/QH15); riêng điểm a khoản 2 tiếp tục được sửa đổi bởi Luật số 131/2025/QH15. Khi áp dụng cần viện dẫn đúng phiên bản theo thời điểm phát sinh quan hệ pháp luật.
1. Khái niệm "Nhà nước là đại diện chủ sở hữu" và "Nhà nước đại diện quản lý".
Điều 42 phân lập hai tư cách pháp lý. Thứ nhất, đại diện chủ sở hữu (khoản 1): Nhà nước có quyền của chủ sở hữu — khai thác, chuyển nhượng, xử lý tài sản là quyền tác giả, quyền liên quan. Thứ hai, đại diện quản lý (khoản 2): Nhà nước thực hiện chức năng quản lý, bảo hộ, xử lý tình trạng khuyết chủ, chứ không nhằm khai thác kinh tế. Hai tư cách này hệ quả pháp lý khác nhau, nên việc xác định đúng tư cách quyết định cơ quan nào có thẩm quyền và cơ chế thu, phân phối lợi nhuận.
2. Điều kiện tại khoản 1 — đại diện chủ sở hữu.
Ba căn cứ độc lập: (i) điểm a — tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng tạo bằng ngân sách nhà nước theo phương thức đặt hàng, giao nhiệm vụ, đấu thầu; (ii) điểm b — chủ sở hữu (hoặc đồng chủ sở hữu) tự nguyện chuyển giao cho Nhà nước; (iii) điểm c — trong thời hạn bảo hộ mà chủ sở hữu chết không có người thừa kế, người thừa kế từ chối di sản hoặc không được quyền hưởng di sản. Điểm c gắn với chế định thừa kế (Bộ luật Dân sự), đòi hỏi xác minh tình trạng di sản trước khi Nhà nước tham gia với tư cách chủ sở hữu.
3. Điều kiện tại khoản 2 — đại diện quản lý.
Điểm a: tác phẩm không thể tìm được hoặc không xác định được chủ sở hữu (kể cả đồng chủ sở hữu). Điểm b: tác phẩm khuyết danh, áp dụng cho đến khi xác định được danh tính tác giả, đồng tác giả, chủ sở hữu; loại trừ trường hợp khoản 2 Điều 41. Cần phân biệt: khuyết danh (chưa biết ai là tác giả) khác vô chủ (đã từng có chủ nhưng không tìm được) — dù cả hai đều dẫn tới tư cách đại diện quản lý.
4. Xác định cơ quan đại diện (khoản 3).
Khoản 3 xác định cơ quan cụ thể: theo điểm a, cơ quan sử dụng ngân sách nhà nước theo phương thức đặt hàng, giao nhiệm vụ, đấu thầu để tạo ra tác phẩm đối với trường hợp điểm a khoản 1. Ví dụ thực tiễn: một bộ phim tài liệu sản xuất bằng ngân sách đặt hàng của Bộ Văn hóa — cơ quan đặt hàng là đại diện chủ sở hữu, không phải tác giả hay đạo diễn.
Thực tiễn áp dụng và lưu ý cho doanh nghiệp
Trên thực tế, doanh nghiệp nhà nước và đơn vị sự nghiệp công thường gặp khó khăn khi xác định chủ thể quyền đối với sản phẩm sáng tạo đặt hàng bằng ngân sách nhà nước. Điểm a khoản 1 Điều 42 Luật SHTT xác lập Nhà nước là đại diện chủ sở hữu với tác phẩm, cuộc biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình, chương trình phát sóng tạo ra bằng ngân sách theo phương thức đặt hàng, giao nhiệm vụ, đấu thầu. Khoản 3 Điều 42 xác định cơ quan sử dụng ngân sách là cơ quan đại diện chủ sở hữu — doanh nghiệp nhận đặt hàng không đương nhiên có quyền tác giả, quyền liên quan để tự khai thác thương mại.
Ví dụ thực tiễn: doanh nghiệp ký hợp đồng đặt hàng sản xuất phim tài liệu, phần mềm, bộ nhận diện thương hiệu bằng vốn ngân sách. Nếu hợp đồng không có điều khoản chuyển giao quyền rõ ràng, doanh nghiệp chỉ là bên thực hiện, không phải chủ sở hữu. Muốn khai thác, phải thương lượng chuyển giao theo điểm b khoản 1 Điều 42 (chủ sở hữu chuyển giao quyền cho Nhà nước) hoặc xin phép cơ quan đại diện chủ sở hữu. Trường hợp chủ sở hữu chết không có người thừa kế, người thừa kế từ chối hoặc không được hưởng di sản, Nhà nước đại diện chủ sở hữu theo điểm c khoản 1 Điều 42 — doanh nghiệp cần rà soát trước khi giao kết.
Lưu ý cho doanh nghiệp:
Thiếu các bước trên, doanh nghiệp đối diện rủi ro bị coi là xâm phạm quyền của Nhà nước và mất chi phí đầu tư sáng tạo.
Kết luận. Điều 42 Luật Sở hữu trí tuệ xác lập hai tư cách của Nhà nước đối với quyền tác giả, quyền liên quan: đại diện chủ sở hữu tại khoản 1 và đại diện quản lý tại khoản 2. Cả hai tư cách đều phát sinh trong những trường hợp hẹp, xác định cụ thể, không phải cơ chế mặc định. Điều này có nghĩa: khi một tổ chức nhà nước sử dụng tác phẩm, không đương nhiên Nhà nước là chủ sở hữu quyền tác giả; phải kiểm tra tác phẩm có thuộc một trong các trường hợp tại khoản 1 hay không.
Kiến nghị thứ nhất — xác định tư cách trước khi khai thác. Doanh nghiệp, đơn vị sự nghiệp trước khi sử dụng tác phẩm có nguồn gốc ngân sách nhà nước cần rà soát ba yếu tố: nguồn kinh phí sáng tạo, phương thức hình thành (đặt hàng, giao nhiệm vụ, đấu thầu) và văn bản xác lập quan hệ giữa cơ quan đặt hàng với tác giả. Thiếu một trong ba, việc khẳng định Nhà nước là chủ sở hữu không có căn cứ.
Kiến nghị thứ hai — hợp thức hoá bằng văn bản. Với tác phẩm do đơn vị tự sáng tạo trong phạm vi nhiệm vụ được giao, hợp đồng lao động và quy chế nội bộ cần quy định rõ việc chuyển giao quyền tài sản cho đơn vị. Điều 42 không điều chỉnh quan hệ này; nếu thiếu thoả thuận, quyền tác giả vẫn thuộc cá nhân người sáng tạo.
Kiến nghị thứ ba — thận trọng với trường hợp chuyển giao cho Nhà nước. Điểm b khoản 1 đòi hỏi có hành vi chuyển giao hợp pháp từ chủ sở hữu sang Nhà nước. Việc Nhà nước tài trợ, đặt hàng hay cấp kinh phí không đồng nghĩa với chuyển giao quyền. Cần văn bản chuyển giao riêng, ghi rõ phạm vi quyền và thời hạn.
Kiến nghị thứ tư — kiểm tra hiệu lực khi áp dụng. Điều 42 đã được sửa đổi, bổ sung hai lần (theo Luật số 36/2009/QH12 và Luật số 07/2022/QH15). Khi viện dẫn, phải dùng bản hợp nhất hiện hành, không dùng văn bản gốc 2005.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
