Điều 22. Mất năng lực hành vi dân sự 1. Khi một người do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi thì theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án ra quyết định tuyên bố người này là người mất năng lực hành vi dân sự trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần. Khi không còn căn cứ tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự thì theo yêu cầu của chính người đó hoặc của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án ra quyết định hủy bỏ quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự. 2. Giao dịch dân sự của người mất năng lực hành vi dân sự phải do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện.
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Nội dung Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015
Điều 22 quy định hai nhóm vấn đề: căn cứ và thủ tục tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự; hệ quả pháp lý đối với giao dịch dân sự.
Thứ nhất, căn cứ tuyên bố. Khoản 1 Điều 22 xác định hai điều kiện tích lũy: (i) người bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác dẫn đến không thể nhận thức, làm chủ hành vi; (ii) có kết luận giám định pháp y tâm thần. Tòa án chỉ ra quyết định tuyên bố khi có yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc cơ quan, tổ chức hữu quan. Kết luận giám định là chứng cứ bắt buộc, không thể thay thế bằng nhận định chủ quan.
Thứ hai, hủy bỏ quyết định. Khi không còn căn cứ, theo yêu cầu của chính người đó, người có quyền, lợi ích liên quan hoặc cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án ra quyết định hủy bỏ. Quy định này bảo đảm quyền phục hồi năng lực hành vi dân sự, tránh tước đoạt vĩnh viễn.
Thứ ba, hệ quả giao dịch. Khoản 2 Điều 22 buộc giao dịch dân sự của người mất năng lực hành vi dân sự phải do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện. Giao dịch do chính họ xác lập có thể bị tuyên vô hiệu theo Điều 125 Bộ luật Dân sự 2015.
Ví dụ thực tiễn. Ông A mắc bệnh tâm thần phân liệt, giám định pháp y tâm thần kết luận không thể nhận thức, làm chủ hành vi. Vợ ông A yêu cầu Tòa án tuyên bố ông mất năng lực hành vi dân sự. Sau đó ông A tự bán xe máy cho B. Giao dịch này vô hiệu do không có sự xác lập của người đại diện theo pháp luật. Nếu sau điều trị ông A phục hồi, ông hoặc vợ có quyền yêu cầu Tòa án hủy bỏ quyết định tuyên bố trước đó.
Như vậy, Điều 22 vừa bảo vệ người mất năng lực hành vi dân sự khỏi giao dịch bất lợi, vừa bảo đảm tính ổn định của giao dịch dân sự thông qua cơ chế đại diện theo pháp luật và thủ tục tư pháp chặt chẽ.
Ý nghĩa. Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ người không thể nhận thức, làm chủ hành vi khỏi hậu quả pháp lý bất lợi do chính họ gây ra, đồng thời bảo vệ người giao dịch với họ. Cơ chế: Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự; giao dịch do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện (khoản 2). Đây là biện pháp hạn chế năng lực hành vi dân sự hợp pháp duy nhất, không do các bên tự thỏa thuận.
Nguyên tắc áp dụng.
Ví dụ. Ông A mắc bệnh tâm thần phân liệt, giám định pháp y tâm thần kết luận mất khả năng nhận thức. Vợ ông A yêu cầu Tòa tuyên bố ông mất năng lực hành vi dân sự. Sau đó ông A tự bán đất — hợp đồng vô hiệu, phải do vợ (người đại diện theo pháp luật) xác lập. Khi ông A điều trị khỏi, ông hoặc vợ yêu cầu Tòa hủy bỏ quyết định; năng lực hành vi dân sự được khôi phục.
Tình huống thực tiễn. Ông A mắc bệnh tâm thần phân liệt, thường xuyên không nhận thức được hành vi. Con trai ông A (người có quyền, lợi ích liên quan) nộp đơn yêu cầu Tòa án tuyên bố ông A mất năng lực hành vi dân sự. Tòa án chỉ ra quyết định trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần (khoản 1 Điều 22). Sau khi có quyết định, mọi giao dịch dân sự của ông A phải do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện (khoản 2 Điều 22). Nếu ông A tự bán đất, giao dịch đó không đương nhiên vô hiệu tuyệt đối mà phải xem xét theo quy định về giao dịch do người mất năng lực xác lập.
Lưu ý khi vận dụng.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
