Bình luận Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015: Người chưa thành niên

Điều 21. Người chưa thành niên 1. Người chưa thành niên là người chưa đủ mười tám tuổi. 2. Giao dịch dân sự của người chưa đủ sáu tuổi do người đại diện theo pháp luật của người đó xác lập, thực hiện. 3. Người từ đủ sáu tuổi đến chưa đủ mười lăm tuổi khi xác lập, thực hiện giao dịch dân sự phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý, trừ giao dịch dân sự phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày phù hợp với lứa tuổi. 4. Người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi tự mình xác lập, thực hiện giao dịch dân sự, trừ giao dịch dân sự liên quan đến bất động sản, động sản phải đăng ký và giao dịch dân sự khác theo quy định của luật phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý.

Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch

1. Nội dung Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015

Khoản 1 — Khái niệm. Điều 21 khoản 1 xác định người chưa thành niên là người chưa đủ mười tám tuổi. Đây là mốc năng lực pháp luật dân sự gắn với độ tuổi, không phân biệt nam nữ.

Khoản 2 — Dưới sáu tuổi. Giao dịch dân sự của người chưa đủ sáu tuổi do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện. Người chưa đủ sáu tuổi không tự mình giao kết bất kỳ giao dịch nào; mọi giao dịch đều qua đại diện theo pháp luật (cha, mẹ, người giám hộ).

Khoản 3 — Từ đủ sáu đến chưa đủ mười lăm tuổi. Khi xác lập, thực hiện giao dịch dân sự phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý, trừ giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày phù hợp với lứa tuổi. Ví dụ: trẻ chín tuổi tự mua đồ dùng học tập, đồ ăn vặt giá trị nhỏ — không cần đồng ý; nhưng bán chiếc xe đạp được tặng phải có sự đồng ý của cha mẹ.

Khoản 4 — Từ đủ mười lăm đến chưa đủ mười tám tuổi. Tự mình xác lập, thực hiện giao dịch dân sự, trừ ba nhóm: (i) giao dịch liên quan đến bất động sản; (ii) giao dịch liên quan đến động sản phải đăng ký; (iii) giao dịch khác theo quy định của luật phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý. Ba nhóm loại trừ này đòi hỏi sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật. Ví dụ: người mười sáu tuổi tự mua điện thoại, mở tài khoản tiết kiệm giá trị nhỏ — được; nhưng nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất, mua ô tô (động sản phải đăng ký) — phải có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ.

Điều 21 là cơ sở xác định ai xác lập, thực hiện giao dịch và điều kiện hiệu lực giao dịch của người chưa thành niên, gắn với chế định đại diện theo pháp luật (Điều 134, Điều 136 Bộ luật Dân sự 2015) và giám hộ (Điều 46 và tiếp theo). Giao dịch do người chưa thành niên xác lập không đúng quy định tại Điều 21 có thể bị tuyên vô hiệu theo Điều 125 Bộ luật Dân sự 2015 về giao dịch dân sự vô hiệu do người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập, thực hiện.

2. Ý nghĩa và nguyên tắc áp dụng

Ý nghĩa. Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015 xác lập mốc năng lực hành vi dân sự theo độ tuổi, bảo vệ người chưa thành niên trước rủi ro pháp lý do nhận thức chưa đầy đủ, đồng thời tôn trọng quyền tự định đoạt của người đã đủ trưởng thành về thể chất và tinh thần. Quy định tạo cơ sở pháp lý cho giao dịch dân sự của người chưa thành niên được xác lập đúng thẩm quyền, hạn chế tranh chấp về hiệu lực giao dịch.

Nguyên tắc áp dụng.

• Phân tầng theo độ tuổi. Khoản 1 xác định người chưa thành niên là người chưa đủ mười tám tuổi. Khoản 2, 3, 4 chia ba nhóm: dưới sáu tuổi; từ đủ sáu đến chưa đủ mười lăm tuổi; từ đủ mười lăm đến chưa đủ mười tám tuổi — mỗi nhóm có mức tự chủ giao dịch khác nhau.
• Đại diện theo pháp luật là nguyên tắc chung. Người dưới sáu tuổi không tự xác lập giao dịch; người từ đủ sáu đến chưa đủ mười lăm tuổi phải có sự đồng ý của người đại diện, trừ giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày phù hợp lứa tuổi.
• Mở rộng tự chủ có điều kiện. Người từ đủ mười lăm đến chưa đủ mười tám tuổi tự mình giao dịch, trừ giao dịch liên quan bất động sản, động sản phải đăng ký và giao dịch khác luật quy định phải có sự đồng ý của người đại diện.
• Bảo đảm quyền của người đại diện. Sự đồng ý của người đại diện là điều kiện hiệu lực với các giao dịch thuộc diện hạn chế; thiếu đồng ý, giao dịch có thể bị tuyên vô hiệu theo quy định về giao dịch dân sự vô hiệu.

Ví dụ thực tiễn. Học sinh mười bốn tuổi mua sách, đồ dùng học tập — giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày, không cần người đại diện đồng ý. Cùng học sinh đó bán chiếc xe đạp điện thuộc diện phải đăng ký — cần sự đồng ý của cha mẹ. Người mười bảy tuổi ký hợp đồng thuê nhà tự mình thực hiện được, nhưng chuyển nhượng quyền sử dụng đất phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật.

Khi áp dụng, cần xác định chính xác độ tuổi tại thời điểm xác lập giao dịch, phân loại giao dịch theo tính chất (sinh hoạt hàng ngày, bất động sản, động sản đăng ký) và kiểm tra sự đồng ý của người đại diện đối với giao dịch thuộc diện hạn chế.

3. Tình huống thực tiễn và lưu ý khi vận dụng

Tình huống 1 — Trẻ dưới 6 tuổi. Cha mẹ tặng cho con 5 tuổi một xe đạp. Giao dịch do cha mẹ xác lập, thực hiện thay con (khoản 2 Điều 21). Con không tự ký. Nếu người khác muốn tặng cho trẻ 5 tuổi một tài sản, người đại diện theo pháp luật nhận thay.

Tình huống 2 — Trẻ 10 tuổi mua đồ. Trẻ 10 tuổi tự mua vở, bút tại cửa hàng. Đây là giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày phù hợp lứa tuổi — không cần người đại diện đồng ý (khoản 3 Điều 21). Nhưng nếu trẻ 10 tuổi dùng tiền mua điện thoại trị giá lớn, giao dịch vượt nhu cầu sinh hoạt thường ngày, phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật. Thiếu đồng ý, giao dịch có thể bị tuyên vô hiệu theo Điều 125 Bộ luật Dân sự 2015.

Tình huống 3 — Người 16 tuổi. Người 16 tuổi tự mở tài khoản tiết kiệm, tự mua hàng tiêu dùng — tự mình xác lập, thực hiện (khoản 4 Điều 21). Nhưng nếu người 16 tuổi nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất hoặc mua ô tô (động sản phải đăng ký), giao dịch phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý. Cần phân biệt: tự mình giao kết nhưng vẫn cần đồng ý của người đại diện với nhóm giao dịch bị giới hạn.

Lưu ý vận dụng. Một, xác định chính xác độ tuổi tại thời điểm xác lập giao dịch — mốc 6, 15, 18 tuổi là ranh giới năng lực hành vi. Hai, "nhu cầu sinh hoạt hàng ngày phù hợp với lứa tuổi" là khái niệm mở, phụ thuộc điều kiện kinh tế, địa phương, hoàn cảnh gia đình; cần đánh giá theo giá trị và tính chất giao dịch. Ba, "động sản phải đăng ký" xác định theo quy định pháp luật chuyên ngành (xe cơ giới, tàu cá...), không suy đoán. Bốn, sự đồng ý của người đại diện nên thể hiện rõ ràng, có thể bằng văn bản để bảo đảm chứng cứ khi tranh chấp. Năm, khi giao dịch bị vô hiệu do vi phạm Điều 21, giải quyết hậu quả theo Điều 131 Bộ luật Dân sự 2015: hoàn trả, bồi thường thiệt hại.

Lưu ý khi áp dụng

Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:

• Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) - Điều 21