Điều 97. Xác minh, thu thập chứng cứ 1. Cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền tự mình thu thập tài liệu, chứng cứ bằng những biện pháp sau đây: a) Thu thập tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được; thông điệp dữ liệu điện tử; b) Thu thập vật chứng; c) Xác định người làm chứng và lấy xác nhận của người làm chứng; d) Yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cho sao chép hoặc cung cấp những tài liệu có liên quan đến việc giải quyết vụ việc mà cơ quan, tổ chức, cá nhân đó đang lưu giữ, quản lý; đ) Yêu cầu Ủy ban nhân dân cấp xã chứng thực chữ ký của người làm chứng; e) Yêu cầu Tòa án thu thập tài liệu, chứng cứ nếu đương sự không thể thu thập tài liệu, chứng cứ; g) Yêu cầu Tòa án ra quyết định trưng cầu giám định, định giá tài sản; h) Yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện công việc khác theo quy định của pháp luật. 2. Trong các trường hợp do Bộ luật này quy định, Tòa án có thể tiến hành một hoặc một số biện pháp sau đây để thu thập tài liệu, chứng cứ: a) Lấy lời khai của đương sự, người làm chứng; b) Đối chất giữa các đương sự với nhau, giữa đương sự với người làm chứng; c) Trưng cầu giám định; d) Định giá tài sản; đ) Xem xét, thẩm định tại chỗ; e) Ủy thác thu thập, xác minh tài liệu, chứng cứ; g) Yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được hoặc hiện vật khác liên quan đến việc giải quyết vụ việc dân sự; h) Xác minh sự có mặt hoặc vắng mặt của đương sự tại nơi cư trú; i) Các biện pháp khác theo quy định của Bộ luật này. 3. Khi tiến hành các biện
Nguồn: Toàn văn điều luật — Luật Minh Bạch
Theo Điều 97 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, việc xác minh, thu thập chứng cứ được tiến hành thông qua các biện pháp: lấy lời khai đương sự; lấy lời khai người làm chứng; yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được hoặc hiện vật khác; xem xét, thẩm định tại chỗ; trưng cầu giám định; quyết định định giá tài sản; ủy thác thu thập chứng cứ; yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động khác theo quy định của pháp luật.
Các biện pháp nêu trên nhằm cụ thể hóa nghĩa vụ chứng minh của đương sự và trách nhiệm của Tòa án trong việc làm rõ sự thật khách quan. Đương sự có quyền nộp tài liệu, chứng cứ; trình bày, đối chất; yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp thu thập chứng cứ khi không thể tự thực hiện (Điều 96, Điều 106). Tòa án chỉ thu thập chứng cứ trong trường hợp pháp luật quy định, bảo đảm khách quan, toàn diện.
Ví dụ thực tiễn: trong tranh chấp hợp đồng vay tài sản, nguyên đơn không lưu giữ giấy biên nhận gốc, có quyền làm đơn đề nghị Tòa án trưng cầu giám định chữ ký hoặc yêu cầu ngân hàng cung cấp sao kê giao dịch (biện pháp "yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu"). Khi vụ án có tình tiết phức tạp về thừa kế nhà ở, Tòa án có thể áp dụng biện pháp xem xét, thẩm định tại chỗ và định giá tài sản để xác định giá trị tranh chấp.
Các biện pháp này đặt cơ sở pháp lý cho toàn bộ quá trình chứng minh tại Tòa án, đồng thời liên hệ chặt chẽ với Điều 92, Điều 93, Điều 94, Điều 95 về chứng cứ và nguồn chứng cứ, góp phần bảo đảm giải quyết vụ việc dân sự nhanh chóng, chính xác, đúng pháp luật.
Điều 97 BLTTDS 2015 quy định xác minh, thu thập chứng cứ. Đây là cơ sở pháp lý cốt lõi cho hoạt động chứng minh trong tố tụng dân sự.
Thứ nhất, cơ quan tiến hành tố tụng. Khoản 1 Điều 97 xác định trách nhiệm: Tòa án tự mình hoặc theo yêu cầu đương sự tiến hành xác minh, thu thập chứng cứ. Cơ quan khác không có thẩm quyền này.
Thứ hai, biện pháp xác minh. Khoản 1 liệt kê: lấy lời khai đương sự, người làm chứng; hỏi ý kiến cơ quan chuyên môn; yêu cầu cơ quan, tổ chức cung cấp tài liệu; xem xét, thẩm định tại chỗ; trưng cầu giám định; định giá tài sản; ủy thác thu thập; yêu cầu cá nhân, cơ quan, tổ chức cung cấp dữ liệu điện tử.
Thứ ba, đương sự thu thập. Khoản 2: đương sự có quyền tự thu thập hoặc nhờ Tòa thu thập. Đương sự không tự thu thập được thì yêu cầu Tòa án.
Ví dụ thực tiễn: A kiện B đòi nợ. A xuất trình giấy vay. B phủ nhận chữ ký. A yêu cầu Tòa trưng cầu giám định chữ ký theo Điều 97. Tòa ra quyết định trưng cầu. Kết quả giám định là chứng cứ xác định trách nhiệm.
Ý nghĩa: Điều 97 tạo cơ chế bảo đảm quyền chứng minh của đương sự, đồng thời ràng buộc trách nhiệm Tòa án trong việc làm rõ sự thật khách quan vụ án.
Thực tiễn áp dụng Điều 97 BLTTDS 2015
Theo Điều 97, Tòa án có quyền yêu cầu đương sự cung cấp tài liệu, chứng cứ; yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp; và tiến hành xác minh, thu thập chứng cứ khi cần thiết. Thực tiễn cho thấy nhiều vụ án dân sự kéo dài do đương sự không tự thu thập được chứng cứ (đất đai, thừa kế, hợp đồng), dẫn đến Tòa phải ra quyết định yêu cầu cung cấp.
Ví dụ: Tranh chấp quyền sử dụng đất, đương sự không giữ giấy tờ gốc. Tòa án căn cứ Điều 97 ban hành quyết định yêu cầu Văn phòng đăng ký đất đai cung cấp trích lục, bản đồ, hồ sơ cấp giấy. Nếu cơ quan không cung cấp, Tòa phải nêu rõ lý do trong bản án; nếu không, dễ bị hủy vì vi phạm thu thập chứng cứ.
Lưu ý:
Áp dụng đúng Điều 97 góp phần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, hạn chế án hủy, án sửa do thiếu chứng cứ.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
