Điều 96. Giao nộp tài liệu, chứng cứ
1. Trong quá trình Tòa án giải quyết vụ việc dân sự, đương sự có quyền và nghĩa vụ giao nộp tài liệu, chứng cứ cho Tòa án. Trường hợp tài liệu, chứng cứ đã được giao nộp chưa bảo đảm đủ cơ sở để giải quyết vụ việc thì Thẩm phán yêu cầu đương sự giao nộp bổ sung tài liệu, chứng cứ. Nếu đương sự không giao nộp hoặc giao nộp không đầy đủ tài liệu, chứng cứ do Tòa án yêu cầu mà không có lý do chính đáng thì Tòa án căn cứ vào tài liệu, chứng cứ mà đương sự đã giao nộp và Tòa án đã thu thập theo quy định tại Điều 97 của Bộ luật này để giải quyết vụ việc dân sự.
2. Việc đương sự giao nộp tài liệu, chứng cứ cho Tòa án phải được lập biên bản. Trong biên bản phải ghi rõ tên gọi, hình thức, nội dung, đặc điểm của tài liệu, chứng cứ; số bản, số trang của chứng cứ và thời gian nhận; chữ ký hoặc điểm chỉ của người giao nộp, chữ ký của người nhận và dấu của Tòa án.
Nguồn: Toàn văn Điều 96 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015
Điều 96 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định nghĩa vụ giao nộp tài liệu, chứng cứ của đương sự. Theo đó, trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự, đương sự có nghĩa vụ giao nộp tài liệu, chứng cứ cho Tòa án; nếu không giao nộp được thì phải nêu rõ lý do.
Nội dung điều luật gồm các điểm chính:
Phân tích: Điều 96 cụ thể hóa nguyên tắc nghĩa vụ chứng minh tại Điều 91 BLTTDS 2015. Đương sự có quyền và nghĩa vụ cung cấp chứng cứ để bảo vệ quyền lợi; Tòa án chỉ thu thập khi đương sự không thể tự thực hiện. Việc không giao nộp không có lý do chính đáng có thể dẫn tới việc Tòa án không chấp nhận chứng cứ đó, ảnh hưởng trực tiếp kết quả giải quyết vụ án.
Ví dụ thực tiễn: Trong vụ tranh chấp hợp đồng vay tài sản, nguyên đơn yêu cầu bị đơn trả nợ nhưng không giao nộp giấy vay. Thẩm phán ấn định thời hạn 15 ngày. Hết hạn, nguyên đơn không giao nộp, không nêu lý do. Tòa án có thể không chấp nhận yêu cầu vì thiếu chứng cứ chứng minh, theo tinh thần Điều 96 kết hợp Điều 91 BLTTDS 2015.
Căn cứ: Điều 96 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015; liên hệ Điều 91, Điều 97 cùng Bộ luật.
Phân tích Điều 96 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015
Điều 96 quy định nghĩa vụ giao nộp tài liệu, chứng cứ trong tố tụng dân sự. Theo đó, đương sự có nghĩa vụ giao nộp tài liệu, chứng cứ cho Tòa án trong thời hạn do Tòa án ấn định; nếu không giao nộp được phải nêu rõ lý do. Đây là cụ thể hóa nguyên tắc nghĩa vụ chứng minh tại Điều 91 Bộ luật này.
Nội dung cốt lõi gồm: (i) đương sự phải giao nộp kịp thời, đúng thời hạn; (ii) trường hợp không giao nộp phải giải trình lý do chính đáng; (iii) Tòa án có thể yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân đang quản lý tài liệu cung cấp. Quy định bảo đảm tính minh bạch, tránh đương sự giữ chứng cứ đến giai đoạn xét xử nhằm gây bất lợi cho đối phương.
Ví dụ thực tiễn: Trong vụ tranh chấp hợp đồng mua bán, nguyên đơn khởi kiện đòi nợ nhưng không giao nộp hóa đơn, biên bản giao nhận theo yêu cầu của Tòa. Tòa án ấn định thời hạn 15 ngày; hết hạn, nguyên đơn không nộp, không nêu lý do. Hậu quả: Tòa có thể không chấp nhận yêu cầu vì thiếu căn cứ chứng minh (Điều 91, Điều 96).
Liên hệ Điều 97 (yêu cầu Tòa thu thập chứng cứ khi đương sự không tự thu thập được) và Điều 106 (xử lý tài liệu, chứng cứ giả mạo). Nghĩa vụ giao nộp gắn với trách nhiệm chứng minh, bảo đảm giải quyết vụ án nhanh chóng, chính xác theo Điều 1 Bộ luật.
Lưu ý thực tiễn: đương sự nên lập bảng kê tài liệu, chứng cứ kèm bản sao, nộp đúng thời hạn Tòa ấn định; nếu bất khả kháng phải có văn bản giải trình để tránh bị coi là từ bỏ nghĩa vụ chứng minh.
Thực tiễn áp dụng và lưu ý
Điều 96 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 quy định nghĩa vụ giao nộp tài liệu, chứng cứ của đương sự. Thực tiễn áp dụng cho thấy nhiều vướng mắc.
Thứ nhất, xác định thời hạn giao nộp. Đương sự phải giao nộp trong thời hạn do Thẩm phán ấn định nhưng không quá thời hạn chuẩn bị xét xử theo Điều 203. Nhiều trường hợp đương sự nộp quá hạn, Hội đồng xét xử phải đánh giá tính hợp pháp của chứng cứ theo Điều 95.
Thứ hai, hậu quả pháp lý khi không giao nộp. Theo khoản 4 Điều 96, nếu đương sự không giao nộp hoặc giao nộp không đầy đủ thì phải chịu hậu quả pháp lý theo Điều 97. Thực tiễn, Tòa án thường căn cứ Điều 97 để suy đoán bất lợi cho đương sự không thi hành nghĩa vụ.
Ví dụ thực tiễn: Trong vụ tranh chấp hợp đồng vay tài sản, nguyên đơn xuất trình giấy vay; bị đơn cho rằng đã trả nhưng không giao nộp chứng từ. Tòa án áp dụng Điều 96 và Điều 97, buộc bị đơn chịu hậu quả bất lợi.
Lưu ý: Cần phân biệt nghĩa vụ giao nộp với quyền yêu cầu Tòa án thu thập chứng cứ theo Điều 106 khi đương sự không thể tự thu thập. Việc giao nộp phải lập biên bản theo Điều 97, bảo đảm tính minh bạch. Tránh nhầm lẫn giữa tài liệu, chứng cứ đã giao nộp với tài liệu bổ sung sau khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử.
Bài viết dựa trên quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm cập nhật, bao gồm:
